ตอนที่ 1 ธรรมชาติของภาษา

ภาษาไทย ม.4อ่านประมาณ 7 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

ภาษาคืออะไร และทำไมจึงเป็นสื่อในการสื่อสาร

ภาษา (language) คือเครื่องมือที่มนุษย์ใช้สื่อสารกัน โดยใช้เสียงหรือสัญลักษณ์ที่มีความหมาย และคนในสังคมเดียวกันเข้าใจตรงกัน เราใช้ภาษาบอกความต้องการ เล่าเรื่อง ถามทุกข์สุข และใช้คิดในใจได้โดยไม่ต้องเปล่งเสียงออกมาเลย

การสื่อสารมีองค์ประกอบพื้นฐาน 3 อย่าง คือ ผู้ส่งสาร สาร และ ผู้รับสาร ภาษาคือสิ่งที่พาสารเดินทางจากคนหนึ่งไปถึงอีกคนหนึ่ง ถ้าสองฝ่ายใช้ภาษาคนละระบบ สารก็ไปไม่ถึง เหมือนส่งจดหมายให้คนที่อ่านภาษานั้นไม่ออก

ลักษณะสำคัญของภาษา

  1. เป็นเสียงที่มีความหมาย เสียงต้องผูกอยู่กับความหมาย จึงจะเป็นภาษา เสียงจามหรือเสียงสะอึกที่เกิดเองตามธรรมชาติไม่ถือว่าเป็นภาษา ส่วนตัวอักษรก็คือเครื่องหมายที่ใช้แทนเสียงอีกต่อหนึ่ง
  2. มีระบบ คำต้องเรียงตามกฎที่คนใช้ภาษาเดียวกันรู้ร่วมกัน เช่น \"แมวกินปลา\" กับ \"ปลากินแมว\" ใช้คำเหมือนกันแต่เรียงต่างกัน ความหมายจึงต่างกัน ส่วน \"กินแมวปลา\" ไม่เป็นประโยคที่เจ้าของภาษายอมรับ
  3. เป็นสัญลักษณ์ที่ตกลงร่วมกัน (อรรถนิยม) ไม่มีเหตุผลตามธรรมชาติว่าเสียง \"หมา\" ต้องหมายถึงสัตว์สี่เท้าที่เห่า คนไทยเพียงตกลงกันว่าเรียกอย่างนั้น ภาษาอังกฤษตกลงกันว่า dog จึงเรียกต่างกัน คำที่เลียนเสียงธรรมชาติ เช่น เปรี้ยง ก็ยังออกเสียงไม่เหมือนกันในแต่ละภาษา
  4. ถ่ายทอดและเรียนรู้ได้ ไม่มีใครเกิดมาก็พูดไทยได้เอง เราได้ยินจากพ่อแม่และคนรอบตัว แล้วค่อย ๆ เรียนรู้ เด็กไทยที่เติบโตในต่างประเทศตั้งแต่เล็กจึงพูดภาษาของที่นั่นได้คล่อง
  5. เปลี่ยนแปลงได้ เพราะภาษาเป็นของคนที่ยังใช้อยู่ (อธิบายในหัวข้อท้ายตอน)
ตัวอย่าง แต่ละข้อแสดงลักษณะของภาษาข้อใด
1) ประโยค \"แมวกินปลา\" เข้าใจได้ แต่ \"กินแมวปลา\" ฟังแล้วไม่เป็นประโยค
วิธีคิด เรื่องนี้คือลำดับการเรียงคำ → มีระบบ
2) คนไทยเรียกสัตว์ชนิดหนึ่งว่า \"แมว\" ส่วนคนอังกฤษเรียก cat
วิธีคิด เสียงกับความหมายไม่ได้ผูกกันด้วยเหตุผลตายตัว แต่เกิดจากการตกลงของคนในสังคม → เป็นสัญลักษณ์ที่ตกลงร่วมกัน
3) เด็กไทยที่ย้ายไปอยู่ญี่ปุ่นตั้งแต่เล็กพูดภาษาญี่ปุ่นได้คล่อง
วิธีคิด ภาษาไม่ได้ติดตัวมาตั้งแต่เกิด แต่ได้รับจากสิ่งแวดล้อม → ถ่ายทอดและเรียนรู้ได้

วัจนภาษา อวัจนภาษา และหน้าที่ของภาษา

วัจนภาษาและอวัจนภาษา

วัจนภาษา (ภาษาถ้อยคำ) คือภาษาที่ใช้คำพูดหรือตัวอักษร ได้แก่ทั้งการพูดและการเขียน

อวัจนภาษา (ภาษาที่ไม่ใช่ถ้อยคำ) คือการสื่อความหมายโดยไม่ใช้ถ้อยคำเป็นหลัก ซึ่งช่วยเสริมหรือแทนคำพูดได้

ประเภทตัวอย่าง
วัจนภาษาการพูดคุย การกล่าวรายงาน การเขียนจดหมาย การพิมพ์ข้อความ การอ่านหนังสือ
อวัจนภาษาสีหน้า ท่าทาง การสบตา การโบกมือ การพยักหน้า การไหว้ การแต่งกาย ระยะห่างระหว่างบุคคล สัญญาณไฟจราจร สัญลักษณ์บนป้าย
ระวัง นักเรียนมักคิดว่าวัจนภาษาคือ \"การพูด\" เท่านั้น แต่ตัวอักษรก็ใช้ถ้อยคำเช่นกัน การเขียนจึงเป็นวัจนภาษาด้วย สิ่งที่ไม่ใช่วัจนภาษาคือการสื่อสารด้วยท่าทาง สีหน้า และสัญลักษณ์ต่าง ๆ
ตัวอย่าง สถานการณ์ต่อไปนี้ใช้วัจนภาษาหรืออวัจนภาษา
1) ครูยกนิ้วชี้แตะริมฝีปากให้นักเรียนเงียบ → อวัจนภาษา (ท่าทางล้วน ๆ ไม่มีถ้อยคำ)
2) นักเรียนเขียนข้อความขอบคุณครูลงในการ์ด → วัจนภาษา (ใช้ตัวอักษร)
3) เพื่อนยิ้มและพูดว่า \"ขอบใจนะ\" → ใช้ทั้งสองอย่าง ยิ้มเป็นอวัจนภาษา คำพูดเป็นวัจนภาษา
ข้อสังเกต เหตุการณ์เดียวอาจใช้ทั้งสองแบบพร้อมกันได้

หน้าที่ของภาษา

  • สื่อสารความคิดและข้อมูล เช่น การอธิบายการบ้านให้เพื่อน การประกาศข่าวสาร
  • แสดงความรู้สึกและอารมณ์ เช่น การบอกว่าดีใจ เสียใจ ขอบคุณ หรือขอโทษ
  • บันทึกและถ่ายทอดความรู้ เช่น หนังสือเรียน ตำรา บันทึกการทดลอง ทำให้ความรู้ไม่สูญหายไปกับตัวคน
  • สืบทอดวัฒนธรรม เช่น นิทานพื้นบ้าน ภาษิต เพลงกล่อมเด็ก ที่บอกต่อความเชื่อและค่านิยมจากรุ่นสู่รุ่น
  • ใช้คิดและสร้างสรรค์ เช่น การเรียบเรียงความคิดในใจ การแต่งกลอน เรื่องสั้น

ภาษาเปลี่ยนแปลงได้ และจุดที่มักสับสน

ภาษาเปลี่ยนได้ทั้งเสียง คำ และความหมาย

ภาษาไม่หยุดนิ่ง เพราะคนในสังคมใช้ภาษาตลอดเวลาและมีสิ่งใหม่ให้เรียกอยู่เสมอ การเปลี่ยนแปลงแบ่งเป็น 3 ด้านหลัก ๆ

  • เสียง เช่น ในภาษาพูด คำว่า \"ครับ\" มักออกเสียงเป็น \"คับ\" โดยไม่ออกเสียง ร และ \"ไหม\" มักพูดเป็น \"มั้ย\"
  • คำ เกิดคำใหม่หรือยืมคำจากภาษาอื่นเข้ามา เช่น แชร์ ไลค์ ที่ใช้กับสื่อออนไลน์ ส่วนคำบางคำก็ใช้น้อยลงจนแทบไม่มีใครใช้
  • ความหมาย คำเดิมมีความหมายใหม่เพิ่มเข้ามา เช่น \"เทพ\" เดิมหมายถึงเทวดา ปัจจุบันในภาษาพูดยังใช้เรียกคนที่เก่งมากด้วย
ตัวอย่าง จงระบุว่าแต่ละข้อเปลี่ยนแปลงด้านใด
1) คนไทยเริ่มใช้คำว่า \"สตรีม\" เรียกการส่งภาพและเสียงผ่านอินเทอร์เน็ต
วิธีคิด เป็นการนำคำเข้ามาใช้เรียกสิ่งใหม่ → เปลี่ยนที่ คำ
2) คำว่า \"เทพ\" ถูกใช้เรียกคนที่มีความสามารถสูงมาก
วิธีคิด ตัวคำยังเหมือนเดิม แต่มีความหมายเพิ่ม → เปลี่ยนที่ ความหมาย
3) พูดว่า \"คับ\" แทน \"ครับ\"
วิธีคิด ตัวคำและความหมายเท่าเดิม แต่การออกเสียงเปลี่ยน → เปลี่ยนที่ เสียง

ภาษาพูดกับภาษาเขียน

ภาษาพูดใช้เสียงเป็นสื่อ เกิดขึ้นก่อน และมักมีน้ำเสียง สีหน้าช่วยอธิบาย ส่วนภาษาเขียนใช้ตัวอักษรบันทึกเสียงไว้อีกต่อหนึ่ง จึงต้องเลือกคำให้ชัดเจนเพราะผู้อ่านไม่เห็นหน้าผู้เขียน ภาษาพูดไม่ใช่ภาษาที่ผิด เพียงแต่เหมาะกับสถานการณ์ต่างจากภาษาเขียน

ภาษาถิ่นกับภาษามาตรฐาน

ภาษาถิ่น คือภาษาที่ใช้ในท้องถิ่นหนึ่ง ๆ เช่น ภาษาเหนือ ภาษาอีสาน ภาษาใต้ ส่วน ภาษามาตรฐาน คือภาษากลางที่ใช้ติดต่อกันทั่วประเทศ ในโรงเรียนและงานราชการ ภาษาไทยมาตรฐานมีพื้นฐานจากภาษาถิ่นกรุงเทพฯ ภาษาถิ่นเป็นภาษาที่มีระบบครบถ้วนไม่แพ้กัน ไม่ใช่ภาษาผิดหรือภาษาที่ต่ำกว่า

ภาษาถิ่นคำความหมายตามภาษากลาง
เหนืออู้พูด
อีสานบ่ไม่
ใต้หรอยอร่อย

สรุปสั้น ๆ

  • ภาษาคือเครื่องมือสื่อสารที่ใช้เสียงหรือสัญลักษณ์ซึ่งมีความหมายและคนในสังคมเข้าใจตรงกัน
  • ลักษณะสำคัญของภาษา คือ เป็นเสียงที่มีความหมาย มีระบบ เป็นสัญลักษณ์ที่ตกลงร่วมกัน (อรรถนิยม) และถ่ายทอดเรียนรู้ได้
  • วัจนภาษาใช้ถ้อยคำทั้งการพูดและการเขียน ส่วนอวัจนภาษาคือท่าทาง สีหน้า สัญลักษณ์ ที่ไม่ใช้ถ้อยคำเป็นหลัก
  • หน้าที่ของภาษา เช่น สื่อสารความคิด แสดงความรู้สึก บันทึกความรู้ และสืบทอดวัฒนธรรม
  • ภาษาเปลี่ยนแปลงได้ทั้งเสียง คำ และความหมาย เพราะคนใช้ภาษาตลอดเวลาและมีสิ่งใหม่ให้เรียก
  • ภาษาถิ่นเป็นภาษาที่มีระบบสมบูรณ์ ไม่ใช่ภาษาผิด ส่วนภาษามาตรฐานเป็นภาษากลางที่ใช้ติดต่อกันทั่วประเทศ
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน ธรรมชาติของภาษาและเสียงในภาษาไทยสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ข้อใดอธิบายความหมายของภาษาตามเนื้อหาในตอนนี้ได้ถูกต้องที่สุด
ภาษาต้องเป็นเสียงหรือสัญลักษณ์ที่มีความหมายและคนในสังคมเข้าใจตรงกัน เสียงทุกชนิดไม่ใช่ภาษา เช่น เสียงจามเองตามธรรมชาติ ตัวอักษรเป็นเพียงรูปแบบหนึ่งของภาษา และท่าทางเป็นแค่อวัจนภาษา จึงไม่ครอบคลุมความหมายทั้งหมด
2.ข้อใดเป็นอวัจนภาษา
การพยักหน้าสื่อความหมายด้วยท่าทางโดยไม่ใช้ถ้อยคำ จึงเป็นอวัจนภาษา ส่วนการเขียนจดหมาย การพูดทางโทรศัพท์ และการอ่านข่าวออกเสียงล้วนใช้ถ้อยคำ จึงเป็นวัจนภาษา
3.คนไทยเรียกสัตว์ชนิดหนึ่งว่า "แมว" แต่คนอังกฤษเรียก cat ข้อเท็จจริงนี้สะท้อนลักษณะของภาษาข้อใด
แต่ละสังคมตกลงใช้เสียงเรียกสิ่งเดียวกันต่างกัน แสดงว่าเสียงไม่ได้ผูกกับความหมายด้วยเหตุผลตายตัว แต่เป็นสัญลักษณ์ที่ตกลงร่วมกัน (อรรถนิยม) การเปลี่ยนแปลงเกี่ยวกับยุคสมัยและการเรียงคำเป็นคนละเรื่องกับโจทย์
4.เด็กหญิงยกมือไหว้ผู้ใหญ่พร้อมกล่าวว่า "สวัสดีค่ะ" การกระทำนี้ใช้ภาษาแบบใด
การยกมือไหว้เป็นท่าทางจึงเป็นอวัจนภาษา ส่วนคำว่า "สวัสดีค่ะ" เป็นถ้อยคำจึงเป็นวัจนภาษา เมื่อทำพร้อมกันจึงใช้ทั้งสองแบบ มารยาทที่แสดงออกด้วยท่าทางหรือคำพูดก็ยังถือเป็นการสื่อสารด้วยภาษา
5.ผู้ปกครองเล่านิทานพื้นบ้านให้เด็กฟังเพื่อบอกต่อความเชื่อและค่านิยมของชุมชน เป็นการใช้ภาษาตามหน้าที่ข้อใดเด่นที่สุด
การเล่านิทานพื้นบ้านทำให้ความเชื่อและค่านิยมถูกถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น จึงเป็นหน้าที่สืบทอดวัฒนธรรม การบันทึกความรู้เน้นการเก็บข้อมูลไว้ในรูปแบบเขียน ส่วนข่าวสารประจำวันเป็นเรื่องของการแจ้งข้อมูล
6.ข้อใดเป็นการเปลี่ยนแปลงของภาษาด้านความหมาย
คำว่า "เทพ" ยังเป็นคำเดิมแต่มีความหมายใหม่เพิ่มขึ้น จึงเป็นการเปลี่ยนด้านความหมาย "ครับ" เป็น "คับ" เปลี่ยนที่เสียง ส่วน "แชร์" เป็นการเพิ่มคำใหม่ และการกำหนดภาษามาตรฐานเป็นเรื่องนโยบายไม่ใช่การเปลี่ยนความหมายของคำ
7.ข้อใดกล่าวถึงภาษาถิ่นกับภาษามาตรฐานได้ถูกต้อง
ภาษาถิ่นมีเสียง คำ และการเรียงคำเป็นระบบของตนเอง ใช้สื่อสารในชุมชนได้เต็มที่ จึงไม่ใช่ภาษาผิดหรือต่ำกว่า ส่วนที่ว่าภาษามาตรฐานเหมาะทุกสถานการณ์ก็ไม่จริง เพราะในครอบครัวหรือชุมชน ภาษาถิ่นสื่อสารได้เหมาะกว่า
8.กลุ่มข้อความในข้อใดเป็นวัจนภาษาทั้งหมด
การพิมพ์ข้อความ การกล่าวปราศรัย และการอ่านประกาศออกเสียง ใช้ถ้อยคำทั้งหมด ทั้งแบบเขียนและแบบพูด จึงเป็นวัจนภาษา ข้อที่เป็นการโบกมือ ยิ้ม สบตา การแต่งกาย การเว้นระยะ และสัญญาณหรือป้ายสัญลักษณ์ เป็นอวัจนภาษา ข้อที่หลายคนพลาดคือคิดว่าการพิมพ์ในแชตไม่ใช่วัจนภาษา เพราะไม่ได้พูด