ภาษาคืออะไร และทำไมจึงเป็นสื่อในการสื่อสาร
ภาษา (language) คือเครื่องมือที่มนุษย์ใช้สื่อสารกัน โดยใช้เสียงหรือสัญลักษณ์ที่มีความหมาย และคนในสังคมเดียวกันเข้าใจตรงกัน เราใช้ภาษาบอกความต้องการ เล่าเรื่อง ถามทุกข์สุข และใช้คิดในใจได้โดยไม่ต้องเปล่งเสียงออกมาเลย
การสื่อสารมีองค์ประกอบพื้นฐาน 3 อย่าง คือ ผู้ส่งสาร สาร และ ผู้รับสาร ภาษาคือสิ่งที่พาสารเดินทางจากคนหนึ่งไปถึงอีกคนหนึ่ง ถ้าสองฝ่ายใช้ภาษาคนละระบบ สารก็ไปไม่ถึง เหมือนส่งจดหมายให้คนที่อ่านภาษานั้นไม่ออก
ลักษณะสำคัญของภาษา
- เป็นเสียงที่มีความหมาย เสียงต้องผูกอยู่กับความหมาย จึงจะเป็นภาษา เสียงจามหรือเสียงสะอึกที่เกิดเองตามธรรมชาติไม่ถือว่าเป็นภาษา ส่วนตัวอักษรก็คือเครื่องหมายที่ใช้แทนเสียงอีกต่อหนึ่ง
- มีระบบ คำต้องเรียงตามกฎที่คนใช้ภาษาเดียวกันรู้ร่วมกัน เช่น \"แมวกินปลา\" กับ \"ปลากินแมว\" ใช้คำเหมือนกันแต่เรียงต่างกัน ความหมายจึงต่างกัน ส่วน \"กินแมวปลา\" ไม่เป็นประโยคที่เจ้าของภาษายอมรับ
- เป็นสัญลักษณ์ที่ตกลงร่วมกัน (อรรถนิยม) ไม่มีเหตุผลตามธรรมชาติว่าเสียง \"หมา\" ต้องหมายถึงสัตว์สี่เท้าที่เห่า คนไทยเพียงตกลงกันว่าเรียกอย่างนั้น ภาษาอังกฤษตกลงกันว่า dog จึงเรียกต่างกัน คำที่เลียนเสียงธรรมชาติ เช่น เปรี้ยง ก็ยังออกเสียงไม่เหมือนกันในแต่ละภาษา
- ถ่ายทอดและเรียนรู้ได้ ไม่มีใครเกิดมาก็พูดไทยได้เอง เราได้ยินจากพ่อแม่และคนรอบตัว แล้วค่อย ๆ เรียนรู้ เด็กไทยที่เติบโตในต่างประเทศตั้งแต่เล็กจึงพูดภาษาของที่นั่นได้คล่อง
- เปลี่ยนแปลงได้ เพราะภาษาเป็นของคนที่ยังใช้อยู่ (อธิบายในหัวข้อท้ายตอน)
1) ประโยค \"แมวกินปลา\" เข้าใจได้ แต่ \"กินแมวปลา\" ฟังแล้วไม่เป็นประโยค
วิธีคิด เรื่องนี้คือลำดับการเรียงคำ → มีระบบ
2) คนไทยเรียกสัตว์ชนิดหนึ่งว่า \"แมว\" ส่วนคนอังกฤษเรียก cat
วิธีคิด เสียงกับความหมายไม่ได้ผูกกันด้วยเหตุผลตายตัว แต่เกิดจากการตกลงของคนในสังคม → เป็นสัญลักษณ์ที่ตกลงร่วมกัน
3) เด็กไทยที่ย้ายไปอยู่ญี่ปุ่นตั้งแต่เล็กพูดภาษาญี่ปุ่นได้คล่อง
วิธีคิด ภาษาไม่ได้ติดตัวมาตั้งแต่เกิด แต่ได้รับจากสิ่งแวดล้อม → ถ่ายทอดและเรียนรู้ได้
วัจนภาษา อวัจนภาษา และหน้าที่ของภาษา
วัจนภาษาและอวัจนภาษา
วัจนภาษา (ภาษาถ้อยคำ) คือภาษาที่ใช้คำพูดหรือตัวอักษร ได้แก่ทั้งการพูดและการเขียน
อวัจนภาษา (ภาษาที่ไม่ใช่ถ้อยคำ) คือการสื่อความหมายโดยไม่ใช้ถ้อยคำเป็นหลัก ซึ่งช่วยเสริมหรือแทนคำพูดได้
| ประเภท | ตัวอย่าง |
|---|---|
| วัจนภาษา | การพูดคุย การกล่าวรายงาน การเขียนจดหมาย การพิมพ์ข้อความ การอ่านหนังสือ |
| อวัจนภาษา | สีหน้า ท่าทาง การสบตา การโบกมือ การพยักหน้า การไหว้ การแต่งกาย ระยะห่างระหว่างบุคคล สัญญาณไฟจราจร สัญลักษณ์บนป้าย |
1) ครูยกนิ้วชี้แตะริมฝีปากให้นักเรียนเงียบ → อวัจนภาษา (ท่าทางล้วน ๆ ไม่มีถ้อยคำ)
2) นักเรียนเขียนข้อความขอบคุณครูลงในการ์ด → วัจนภาษา (ใช้ตัวอักษร)
3) เพื่อนยิ้มและพูดว่า \"ขอบใจนะ\" → ใช้ทั้งสองอย่าง ยิ้มเป็นอวัจนภาษา คำพูดเป็นวัจนภาษา
ข้อสังเกต เหตุการณ์เดียวอาจใช้ทั้งสองแบบพร้อมกันได้
หน้าที่ของภาษา
- สื่อสารความคิดและข้อมูล เช่น การอธิบายการบ้านให้เพื่อน การประกาศข่าวสาร
- แสดงความรู้สึกและอารมณ์ เช่น การบอกว่าดีใจ เสียใจ ขอบคุณ หรือขอโทษ
- บันทึกและถ่ายทอดความรู้ เช่น หนังสือเรียน ตำรา บันทึกการทดลอง ทำให้ความรู้ไม่สูญหายไปกับตัวคน
- สืบทอดวัฒนธรรม เช่น นิทานพื้นบ้าน ภาษิต เพลงกล่อมเด็ก ที่บอกต่อความเชื่อและค่านิยมจากรุ่นสู่รุ่น
- ใช้คิดและสร้างสรรค์ เช่น การเรียบเรียงความคิดในใจ การแต่งกลอน เรื่องสั้น
ภาษาเปลี่ยนแปลงได้ และจุดที่มักสับสน
ภาษาเปลี่ยนได้ทั้งเสียง คำ และความหมาย
ภาษาไม่หยุดนิ่ง เพราะคนในสังคมใช้ภาษาตลอดเวลาและมีสิ่งใหม่ให้เรียกอยู่เสมอ การเปลี่ยนแปลงแบ่งเป็น 3 ด้านหลัก ๆ
- เสียง เช่น ในภาษาพูด คำว่า \"ครับ\" มักออกเสียงเป็น \"คับ\" โดยไม่ออกเสียง ร และ \"ไหม\" มักพูดเป็น \"มั้ย\"
- คำ เกิดคำใหม่หรือยืมคำจากภาษาอื่นเข้ามา เช่น แชร์ ไลค์ ที่ใช้กับสื่อออนไลน์ ส่วนคำบางคำก็ใช้น้อยลงจนแทบไม่มีใครใช้
- ความหมาย คำเดิมมีความหมายใหม่เพิ่มเข้ามา เช่น \"เทพ\" เดิมหมายถึงเทวดา ปัจจุบันในภาษาพูดยังใช้เรียกคนที่เก่งมากด้วย
1) คนไทยเริ่มใช้คำว่า \"สตรีม\" เรียกการส่งภาพและเสียงผ่านอินเทอร์เน็ต
วิธีคิด เป็นการนำคำเข้ามาใช้เรียกสิ่งใหม่ → เปลี่ยนที่ คำ
2) คำว่า \"เทพ\" ถูกใช้เรียกคนที่มีความสามารถสูงมาก
วิธีคิด ตัวคำยังเหมือนเดิม แต่มีความหมายเพิ่ม → เปลี่ยนที่ ความหมาย
3) พูดว่า \"คับ\" แทน \"ครับ\"
วิธีคิด ตัวคำและความหมายเท่าเดิม แต่การออกเสียงเปลี่ยน → เปลี่ยนที่ เสียง
ภาษาพูดกับภาษาเขียน
ภาษาพูดใช้เสียงเป็นสื่อ เกิดขึ้นก่อน และมักมีน้ำเสียง สีหน้าช่วยอธิบาย ส่วนภาษาเขียนใช้ตัวอักษรบันทึกเสียงไว้อีกต่อหนึ่ง จึงต้องเลือกคำให้ชัดเจนเพราะผู้อ่านไม่เห็นหน้าผู้เขียน ภาษาพูดไม่ใช่ภาษาที่ผิด เพียงแต่เหมาะกับสถานการณ์ต่างจากภาษาเขียน
ภาษาถิ่นกับภาษามาตรฐาน
ภาษาถิ่น คือภาษาที่ใช้ในท้องถิ่นหนึ่ง ๆ เช่น ภาษาเหนือ ภาษาอีสาน ภาษาใต้ ส่วน ภาษามาตรฐาน คือภาษากลางที่ใช้ติดต่อกันทั่วประเทศ ในโรงเรียนและงานราชการ ภาษาไทยมาตรฐานมีพื้นฐานจากภาษาถิ่นกรุงเทพฯ ภาษาถิ่นเป็นภาษาที่มีระบบครบถ้วนไม่แพ้กัน ไม่ใช่ภาษาผิดหรือภาษาที่ต่ำกว่า
| ภาษาถิ่น | คำ | ความหมายตามภาษากลาง |
|---|---|---|
| เหนือ | อู้ | พูด |
| อีสาน | บ่ | ไม่ |
| ใต้ | หรอย | อร่อย |
สรุปสั้น ๆ
- ภาษาคือเครื่องมือสื่อสารที่ใช้เสียงหรือสัญลักษณ์ซึ่งมีความหมายและคนในสังคมเข้าใจตรงกัน
- ลักษณะสำคัญของภาษา คือ เป็นเสียงที่มีความหมาย มีระบบ เป็นสัญลักษณ์ที่ตกลงร่วมกัน (อรรถนิยม) และถ่ายทอดเรียนรู้ได้
- วัจนภาษาใช้ถ้อยคำทั้งการพูดและการเขียน ส่วนอวัจนภาษาคือท่าทาง สีหน้า สัญลักษณ์ ที่ไม่ใช้ถ้อยคำเป็นหลัก
- หน้าที่ของภาษา เช่น สื่อสารความคิด แสดงความรู้สึก บันทึกความรู้ และสืบทอดวัฒนธรรม
- ภาษาเปลี่ยนแปลงได้ทั้งเสียง คำ และความหมาย เพราะคนใช้ภาษาตลอดเวลาและมีสิ่งใหม่ให้เรียก
- ภาษาถิ่นเป็นภาษาที่มีระบบสมบูรณ์ ไม่ใช่ภาษาผิด ส่วนภาษามาตรฐานเป็นภาษากลางที่ใช้ติดต่อกันทั่วประเทศ