การตกแบบเสรีคืออะไร
การตกแบบเสรี (free fall) คือ การเคลื่อนที่ในแนวดิ่งโดยมีแรงโน้มถ่วงของโลกเพียงแรงเดียวกระทำต่อวัตถุ เราตกลงกันว่า ไม่คิดแรงต้านอากาศ เพื่อให้โจทย์คำนวณได้ง่าย
เรื่องที่หลายคนเข้าใจผิดคือ การตกแบบเสรีไม่ได้แปลว่า "ปล่อยแล้วตกลงเท่านั้น" วัตถุที่ถูกโยนขึ้น โยนลง หรือปล่อยจากหยุดนิ่ง ถ้าหลังหลุดมือแล้วมีแต่แรงโน้มถ่วง ก็ถือเป็นการตกแบบเสรีทั้งหมด
ความเร่งโน้มถ่วง g
วัตถุที่ตกแบบเสรีมีความเร่งคงตัว เรียกว่า ความเร่งเนื่องจากแรงโน้มถ่วง (gravitational acceleration) แทนด้วย \(g\) มีค่าใกล้ผิวโลกประมาณ \(9.8\ \text{m/s}^2\) ทิศชี้ลงสู่พื้นโลก โจทย์ ม.ปลายมักบอกให้ใช้ \(g = 10\ \text{m/s}^2\) เพื่อให้คิดเลขง่าย ให้ดูคำสั่งในโจทย์ทุกครั้ง
ความหมายของ \(g = 10\ \text{m/s}^2\) คือ ทุก ๆ 1 วินาที ความเร็วในทิศลงจะเพิ่มขึ้นประมาณ 10 m/s
อีกข้อที่ต้องจำคือ ความเร่งของการตกแบบเสรีไม่ขึ้นกับมวล ถ้าไม่มีแรงต้านอากาศ วัตถุหนักและวัตถุเบาที่ปล่อยจากความสูงเท่ากันในเวลาเดียวกันจะถึงพื้นพร้อมกัน ที่เรามักเห็นขนนกตกช้ากว่าก้อนหิน เพราะแรงต้านอากาศมีผลกับขนนกมาก ไม่ใช่เพราะขนนกเบากว่าแล้วมีความเร่งต่างกัน
ปล่อยวัตถุจากหยุดนิ่ง
การตกแบบเสรีคือการเคลื่อนที่ด้วยความเร่งคงตัว จึงใช้สมการของตอนที่ 2 ได้ทั้งหมด เพียงแต่เปลี่ยนความเร่งเป็น \(g\) ถ้าปล่อยจากหยุดนิ่ง ความเร็วต้น \(u = 0\) และเลือกทิศลงเป็นบวก จะได้
\[ v = gt \qquad h = \tfrac{1}{2}gt^2 \qquad v^2 = 2gh \]เมื่อ \(v\) คืออัตราเร็วขณะนั้น \(h\) คือระยะที่ตกลงมา และ \(t\) คือเวลา
วิธีทำ ทิศลงเป็นบวก \(u = 0,\ a = g = 10,\ t = 3\)
\(v = gt = 10 \times 3 = 30\ \text{m/s}\)
\(h = \tfrac{1}{2}gt^2 = \tfrac{1}{2}(10)(3^2) = 45\ \text{m}\)
ตรวจด้วย \(v^2 = 2gh\): \(2 \times 10 \times 45 = 900 = 30^2\) ตรงกัน
ตอบ 30 m/s และ 45 m
โยนวัตถุขึ้นแนวดิ่ง
กำหนดทิศบวก-ลบก่อนเสมอ
เมื่อโยนขึ้น วัตถุมีทั้งช่วงขึ้นและช่วงลง ถ้าแบ่งทำทีละช่วงจะยุ่ง วิธีที่ง่ายกว่าคือ กำหนดทิศขึ้นเป็นบวก แล้วใช้สมการเดียวตลอดทั้งการเคลื่อนที่ เนื่องจาก \(g\) ชี้ลง ความเร่งจึงเป็น \(a = -g\) ได้สมการ
\[ v = u - gt \qquad s = ut - \tfrac{1}{2}gt^2 \qquad v^2 = u^2 - 2gs \]ในที่นี้ \(s\) คือการกระจัดจากจุดที่โยน (ขึ้นเป็นบวก ลงต่ำกว่าจุดโยนเป็นลบ) และ \(v\) เป็นบวกเมื่อกำลังขึ้น เป็นลบเมื่อกำลังลง
สิ่งที่เกิดที่จุดสูงสุด
- ที่จุดสูงสุด \(v = 0\) ชั่วขณะหนึ่ง เพราะกำลังเปลี่ยนจากขึ้นเป็นลง
- เวลาที่ใช้ขึ้นถึงจุดสูงสุด \(t = \dfrac{u}{g}\)
- ความสูงสูงสุดจากจุดโยน \(H = \dfrac{u^2}{2g}\)
- เวลาขึ้น เท่ากับ เวลาลงสู่ระดับเดิม และที่ระดับเดียวกัน อัตราเร็วตอนขึ้นเท่ากับตอนลง (ทิศตรงข้ามกัน)
ตัวอย่างการโยนขึ้นด้วย \(u = 20\ \text{m/s}\) จากพื้น ใช้ \(g = 10\) (ขึ้นเป็นบวก)
| เวลา t (s) | ความเร็ว v (m/s) | ตำแหน่งเหนือจุดโยน s (m) |
|---|---|---|
| 0 | 20 | 0 |
| 1 | 10 | 15 |
| 2 | 0 (จุดสูงสุด) | 20 |
| 3 | −10 | 15 |
| 4 | −20 | 0 |
สังเกตว่าที่ 1 วินาทีและ 3 วินาที วัตถุอยู่ที่ความสูงเท่ากัน อัตราเร็วเท่ากัน (10 m/s) แต่ทิศตรงข้าม
2) ถ้าเลือกขึ้นเป็นบวก ต้องใช้ \(a = -g\) ในทุกช่วงเวลา และใส่ค่าการกระจัดที่ต่ำกว่าจุดโยนเป็นลบ อย่าใส่ \(+g\) ในบางช่วงและ \(-g\) ในบางช่วง
วิธีทำ ขึ้นเป็นบวก \(u = +10,\ a = -10\) พื้นอยู่ต่ำกว่าจุดโยน 15 m จึง \(s = -15\)
\(s = ut - \tfrac{1}{2}gt^2\) ได้ \(-15 = 10t - 5t^2\)
จัดรูป \(5t^2 - 10t - 15 = 0\) หารด้วย 5 ได้ \(t^2 - 2t - 3 = 0\) หรือ \((t-3)(t+1) = 0\)
ได้ \(t = 3\) หรือ \(t = -1\) เวลาติดลบไม่มีความหมาย จึงใช้ \(t = 3\) s
ความเร็ว \(v = u - gt = 10 - 10(3) = -20\ \text{m/s}\)
ตรวจด้วย \(v^2 = u^2 - 2gs = 100 - 2(10)(-15) = 400\) ได้ \(|v| = 20\) ตรงกัน
ตอบ 3 วินาที และความเร็ว 20 m/s ในทิศลง (เครื่องหมายลบหมายถึงทิศลง)
กราฟ v-t ของการตกแบบเสรี
เพราะความเร่งคงตัว กราฟความเร็ว-เวลา (v-t) ของการตกแบบเสรีจึงเป็นเส้นตรงเส้นเดียว ความชันเท่ากับความเร่ง
- ปล่อยจากหยุดนิ่ง เลือกทิศลงเป็นบวก: เส้นตรงเริ่มจากจุดกำเนิด ลาดขึ้น ความชัน \(+g\)
- โยนขึ้น เลือกทิศขึ้นเป็นบวก: เส้นตรงเริ่มที่ \(v = +u\) ลาดลง ความชัน \(-g\) ตลอดเส้น
- จุดที่เส้นตัดแกนเวลาคือจุดสูงสุด ซึ่ง \(v = 0\) เพียงขณะเดียว หลังจากนั้นเส้นเดิมยังลาดลงต่อไปทางค่าลบ แปลว่าวัตถุกลับตกลงมา ไม่ได้หยุดถาวร
- พื้นที่ใต้กราฟให้การกระจัด: พื้นที่เหนือแกนคือช่วงขึ้น พื้นที่ใต้แกนคือช่วงลง
ความชันของกราฟไม่เปลี่ยนที่จุดสูงสุด นี่คือหลักฐานว่าความเร่งยังเท่าเดิม
สรุปสั้น ๆ
- การตกแบบเสรีคือการเคลื่อนที่ที่มีแรงโน้มถ่วงเพียงแรงเดียว (ไม่คิดแรงต้านอากาศ) ความเร่งคงตัว g ≈ 9.8 m/s² ชี้ลง โจทย์มักใช้ 10 m/s²
- ถ้าไม่มีแรงต้านอากาศ วัตถุหนักและเบาตกด้วยความเร่งเท่ากัน ถึงพื้นพร้อมกันเมื่อปล่อยจากที่สูงเท่ากัน
- ปล่อยจากหยุดนิ่ง (ทิศลงเป็นบวก): v = gt, h = ½gt², v² = 2gh
- โยนขึ้น (ทิศขึ้นเป็นบวก) a = −g ตลอดการเคลื่อนที่: v = u − gt, s = ut − ½gt², v² = u² − 2gs
- ที่จุดสูงสุด v = 0 แต่ความเร่งยังเป็น g · เวลาขึ้นเท่ากับเวลาลง และที่ระดับเดียวกันอัตราเร็วเท่ากัน
- กราฟ v-t ของการตกแบบเสรีเป็นเส้นตรงเส้นเดียว ความชันคือความเร่ง ไม่เปลี่ยนที่จุดสูงสุด