ตอนที่ 4 การตกแบบเสรี

ฟิสิกส์ ม.4อ่านประมาณ 7 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

การตกแบบเสรีคืออะไร

การตกแบบเสรี (free fall) คือ การเคลื่อนที่ในแนวดิ่งโดยมีแรงโน้มถ่วงของโลกเพียงแรงเดียวกระทำต่อวัตถุ เราตกลงกันว่า ไม่คิดแรงต้านอากาศ เพื่อให้โจทย์คำนวณได้ง่าย

เรื่องที่หลายคนเข้าใจผิดคือ การตกแบบเสรีไม่ได้แปลว่า "ปล่อยแล้วตกลงเท่านั้น" วัตถุที่ถูกโยนขึ้น โยนลง หรือปล่อยจากหยุดนิ่ง ถ้าหลังหลุดมือแล้วมีแต่แรงโน้มถ่วง ก็ถือเป็นการตกแบบเสรีทั้งหมด

ความเร่งโน้มถ่วง g

วัตถุที่ตกแบบเสรีมีความเร่งคงตัว เรียกว่า ความเร่งเนื่องจากแรงโน้มถ่วง (gravitational acceleration) แทนด้วย \(g\) มีค่าใกล้ผิวโลกประมาณ \(9.8\ \text{m/s}^2\) ทิศชี้ลงสู่พื้นโลก โจทย์ ม.ปลายมักบอกให้ใช้ \(g = 10\ \text{m/s}^2\) เพื่อให้คิดเลขง่าย ให้ดูคำสั่งในโจทย์ทุกครั้ง

ความหมายของ \(g = 10\ \text{m/s}^2\) คือ ทุก ๆ 1 วินาที ความเร็วในทิศลงจะเพิ่มขึ้นประมาณ 10 m/s

อีกข้อที่ต้องจำคือ ความเร่งของการตกแบบเสรีไม่ขึ้นกับมวล ถ้าไม่มีแรงต้านอากาศ วัตถุหนักและวัตถุเบาที่ปล่อยจากความสูงเท่ากันในเวลาเดียวกันจะถึงพื้นพร้อมกัน ที่เรามักเห็นขนนกตกช้ากว่าก้อนหิน เพราะแรงต้านอากาศมีผลกับขนนกมาก ไม่ใช่เพราะขนนกเบากว่าแล้วมีความเร่งต่างกัน

ปล่อยวัตถุจากหยุดนิ่ง

การตกแบบเสรีคือการเคลื่อนที่ด้วยความเร่งคงตัว จึงใช้สมการของตอนที่ 2 ได้ทั้งหมด เพียงแต่เปลี่ยนความเร่งเป็น \(g\) ถ้าปล่อยจากหยุดนิ่ง ความเร็วต้น \(u = 0\) และเลือกทิศลงเป็นบวก จะได้

\[ v = gt \qquad h = \tfrac{1}{2}gt^2 \qquad v^2 = 2gh \]

เมื่อ \(v\) คืออัตราเร็วขณะนั้น \(h\) คือระยะที่ตกลงมา และ \(t\) คือเวลา

ตัวอย่างที่ 1 ปล่อยก้อนหินจากดาดฟ้าตึกโดยให้หยุดนิ่งก่อน ก้อนหินใช้เวลา 3 วินาทีจึงถึงพื้น ใช้ \(g = 10\ \text{m/s}^2\) จงหาอัตราเร็วขณะถึงพื้นและความสูงของตึก
วิธีทำ ทิศลงเป็นบวก \(u = 0,\ a = g = 10,\ t = 3\)
\(v = gt = 10 \times 3 = 30\ \text{m/s}\)
\(h = \tfrac{1}{2}gt^2 = \tfrac{1}{2}(10)(3^2) = 45\ \text{m}\)
ตรวจด้วย \(v^2 = 2gh\): \(2 \times 10 \times 45 = 900 = 30^2\) ตรงกัน
ตอบ 30 m/s และ 45 m

โยนวัตถุขึ้นแนวดิ่ง

กำหนดทิศบวก-ลบก่อนเสมอ

เมื่อโยนขึ้น วัตถุมีทั้งช่วงขึ้นและช่วงลง ถ้าแบ่งทำทีละช่วงจะยุ่ง วิธีที่ง่ายกว่าคือ กำหนดทิศขึ้นเป็นบวก แล้วใช้สมการเดียวตลอดทั้งการเคลื่อนที่ เนื่องจาก \(g\) ชี้ลง ความเร่งจึงเป็น \(a = -g\) ได้สมการ

\[ v = u - gt \qquad s = ut - \tfrac{1}{2}gt^2 \qquad v^2 = u^2 - 2gs \]

ในที่นี้ \(s\) คือการกระจัดจากจุดที่โยน (ขึ้นเป็นบวก ลงต่ำกว่าจุดโยนเป็นลบ) และ \(v\) เป็นบวกเมื่อกำลังขึ้น เป็นลบเมื่อกำลังลง

สิ่งที่เกิดที่จุดสูงสุด

  • ที่จุดสูงสุด \(v = 0\) ชั่วขณะหนึ่ง เพราะกำลังเปลี่ยนจากขึ้นเป็นลง
  • เวลาที่ใช้ขึ้นถึงจุดสูงสุด \(t = \dfrac{u}{g}\)
  • ความสูงสูงสุดจากจุดโยน \(H = \dfrac{u^2}{2g}\)
  • เวลาขึ้น เท่ากับ เวลาลงสู่ระดับเดิม และที่ระดับเดียวกัน อัตราเร็วตอนขึ้นเท่ากับตอนลง (ทิศตรงข้ามกัน)

ตัวอย่างการโยนขึ้นด้วย \(u = 20\ \text{m/s}\) จากพื้น ใช้ \(g = 10\) (ขึ้นเป็นบวก)

เวลา t (s)ความเร็ว v (m/s)ตำแหน่งเหนือจุดโยน s (m)
0200
11015
20 (จุดสูงสุด)20
3−1015
4−200

สังเกตว่าที่ 1 วินาทีและ 3 วินาที วัตถุอยู่ที่ความสูงเท่ากัน อัตราเร็วเท่ากัน (10 m/s) แต่ทิศตรงข้าม

ระวัง 1) ที่จุดสูงสุด \(v = 0\) แต่ ความเร่งไม่ใช่ศูนย์ ยังเป็น \(g\) ชี้ลงอยู่ตลอด ถ้าความเร่งเป็นศูนย์จริง วัตถุจะลอยค้างอยู่ตรงนั้น แต่ความจริงมันกลับตกลงมา
2) ถ้าเลือกขึ้นเป็นบวก ต้องใช้ \(a = -g\) ในทุกช่วงเวลา และใส่ค่าการกระจัดที่ต่ำกว่าจุดโยนเป็นลบ อย่าใส่ \(+g\) ในบางช่วงและ \(-g\) ในบางช่วง
ตัวอย่างที่ 2 ยืนบนหน้าผาสูง 15 m โยนก้อนหินขึ้นตรง ๆ ด้วยอัตราเร็ว 10 m/s ก้อนหินตกลงถึงพื้นด้านล่างหน้าผา ใช้ \(g = 10\ \text{m/s}^2\) จงหาเวลาตั้งแต่โยนจนถึงพื้น และความเร็วขณะถึงพื้น
วิธีทำ ขึ้นเป็นบวก \(u = +10,\ a = -10\) พื้นอยู่ต่ำกว่าจุดโยน 15 m จึง \(s = -15\)
\(s = ut - \tfrac{1}{2}gt^2\) ได้ \(-15 = 10t - 5t^2\)
จัดรูป \(5t^2 - 10t - 15 = 0\) หารด้วย 5 ได้ \(t^2 - 2t - 3 = 0\) หรือ \((t-3)(t+1) = 0\)
ได้ \(t = 3\) หรือ \(t = -1\) เวลาติดลบไม่มีความหมาย จึงใช้ \(t = 3\) s
ความเร็ว \(v = u - gt = 10 - 10(3) = -20\ \text{m/s}\)
ตรวจด้วย \(v^2 = u^2 - 2gs = 100 - 2(10)(-15) = 400\) ได้ \(|v| = 20\) ตรงกัน
ตอบ 3 วินาที และความเร็ว 20 m/s ในทิศลง (เครื่องหมายลบหมายถึงทิศลง)

กราฟ v-t ของการตกแบบเสรี

เพราะความเร่งคงตัว กราฟความเร็ว-เวลา (v-t) ของการตกแบบเสรีจึงเป็นเส้นตรงเส้นเดียว ความชันเท่ากับความเร่ง

  • ปล่อยจากหยุดนิ่ง เลือกทิศลงเป็นบวก: เส้นตรงเริ่มจากจุดกำเนิด ลาดขึ้น ความชัน \(+g\)
  • โยนขึ้น เลือกทิศขึ้นเป็นบวก: เส้นตรงเริ่มที่ \(v = +u\) ลาดลง ความชัน \(-g\) ตลอดเส้น
  • จุดที่เส้นตัดแกนเวลาคือจุดสูงสุด ซึ่ง \(v = 0\) เพียงขณะเดียว หลังจากนั้นเส้นเดิมยังลาดลงต่อไปทางค่าลบ แปลว่าวัตถุกลับตกลงมา ไม่ได้หยุดถาวร
  • พื้นที่ใต้กราฟให้การกระจัด: พื้นที่เหนือแกนคือช่วงขึ้น พื้นที่ใต้แกนคือช่วงลง

ความชันของกราฟไม่เปลี่ยนที่จุดสูงสุด นี่คือหลักฐานว่าความเร่งยังเท่าเดิม

สรุปสั้น ๆ

  • การตกแบบเสรีคือการเคลื่อนที่ที่มีแรงโน้มถ่วงเพียงแรงเดียว (ไม่คิดแรงต้านอากาศ) ความเร่งคงตัว g ≈ 9.8 m/s² ชี้ลง โจทย์มักใช้ 10 m/s²
  • ถ้าไม่มีแรงต้านอากาศ วัตถุหนักและเบาตกด้วยความเร่งเท่ากัน ถึงพื้นพร้อมกันเมื่อปล่อยจากที่สูงเท่ากัน
  • ปล่อยจากหยุดนิ่ง (ทิศลงเป็นบวก): v = gt, h = ½gt², v² = 2gh
  • โยนขึ้น (ทิศขึ้นเป็นบวก) a = −g ตลอดการเคลื่อนที่: v = u − gt, s = ut − ½gt², v² = u² − 2gs
  • ที่จุดสูงสุด v = 0 แต่ความเร่งยังเป็น g · เวลาขึ้นเท่ากับเวลาลง และที่ระดับเดียวกันอัตราเร็วเท่ากัน
  • กราฟ v-t ของการตกแบบเสรีเป็นเส้นตรงเส้นเดียว ความชันคือความเร่ง ไม่เปลี่ยนที่จุดสูงสุด
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน การเคลื่อนที่แนวตรงสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ข้อใดอธิบายการตกแบบเสรีได้ถูกต้องที่สุด
การตกแบบเสรีคือการเคลื่อนที่ที่มีแรงโน้มถ่วงเพียงแรงเดียวและไม่คิดแรงต้านอากาศ ไม่เกี่ยวกับความสูงหรือมวลของวัตถุ และความเร็วไม่คงตัวเพราะมีความเร่ง g ตลอดเวลา
2.ปล่อยก้อนเหล็กหนักและลูกบอลพลาสติกเบาจากความสูงเท่ากันพร้อมกันในห้องสุญญากาศ ข้อใดถูกต้อง
เมื่อไม่มีแรงต้านอากาศ วัตถุทุกชิ้นมีความเร่งเท่ากับ g ไม่ว่าหนักหรือเบา จึงถึงพื้นพร้อมกัน ความคิดว่าของหนักตกเร็วกว่าเกิดจากประสบการณ์ในอากาศที่มีแรงต้านอากาศ
3.ปล่อยวัตถุจากหยุดนิ่ง วัตถุตกอย่างอิสระเป็นเวลา 4 วินาที ใช้ g = 10 m/s² วัตถุตกลงมาได้ระยะกี่เมตร
ใช้ h = ½gt² = ½ × 10 × 4² = 80 เมตร ตัวเลข 40 มาจากการใช้สูตรความเร็ว v = gt (ซึ่งได้หน่วย m/s ไม่ใช่ระยะ) ตัวเลข 160 มาจากลืมคูณครึ่ง และตัวเลข 20 มาจากลืมยกกำลังสองของเวลา
4.ปล่อยลูกบอลจากหยุดนิ่งที่ความสูง 20 เมตร ใช้ g = 10 m/s² อัตราเร็วขณะกระทบพื้นเป็นเท่าใด
ใช้ v² = 2gh = 2 × 10 × 20 = 400 แล้วต้องถอดรากที่สอง ได้ v = 20 m/s ตัวเลือก 400 คือค่า v² ที่ลืมถอดราก ส่วนตัวเลือก 40 มาจากการคูณ 2 × 20 โดยไม่ใช้สูตรให้ครบ
5.โยนวัตถุขึ้นตรง ๆ ที่จุดสูงสุดของการเคลื่อนที่ ข้อใดถูกต้อง (ใช้ g = 10 m/s²)
ที่จุดสูงสุดวัตถุหยุดชั่วขณะ (v = 0) แต่แรงโน้มถ่วงยังกระทำอยู่ ความเร่งจึงยังเป็น g ทิศลงเหมือนเดิม ถ้าความเร่งเป็นศูนย์วัตถุจะลอยค้าง ส่วนทิศความเร่งไม่เคยกลับขึ้นข้างบน
6.โยนลูกบอลขึ้นแนวดิ่งด้วยอัตราเร็วต้น 30 m/s ใช้ g = 10 m/s² ลูกบอลขึ้นสูงจากจุดโยนมากที่สุดกี่เมตร
ที่จุดสูงสุด v = 0 ใช้ v² = u² − 2gs ได้ 0 = 900 − 20s จึง s = 45 เมตร ตัวเลือก 90 มาจากใช้ u²/g โดยลืมหารสอง ตัวเลือก 30 และ 15 ไม่ได้มาจากสมการที่ถูกต้อง
7.ยืนบนดาดฟ้าสูง 25 เมตร โยนก้อนหินขึ้นตรง ๆ ด้วยอัตราเร็ว 20 m/s ก้อนหินตกลงถึงพื้นด้านล่าง ใช้ g = 10 m/s² ก้อนหินใช้เวลากี่วินาทีจึงถึงพื้น
กำหนดขึ้นเป็นบวก u = +20, s = −25, a = −10 ได้ −25 = 20t − 5t² จัดรูปเป็น t² − 4t − 5 = 0 ซึ่งแยกเป็น (t − 5)(t + 1) = 0 จึงใช้ t = 5 วินาที คำตอบ 4 วินาทีคือเวลาขึ้นแล้วกลับลงมาที่ระดับดาดฟ้าเท่านั้น (ลืมช่วงที่ตกต่อลงไปอีก 25 เมตร) คำตอบ 1 วินาทีมาจากการคิดว่าก้อนหินถูกขว้างลงด้วย 20 m/s (ใส่ทิศของความเร็วต้นผิด) จึงได้ 25 = 20t + 5t² ส่วน 2 วินาทีคือเวลาขึ้นถึงจุดสูงสุดเท่านั้น
8.โยนลูกบอลขึ้นแนวดิ่งและกำหนดให้ทิศขึ้นเป็นบวก กราฟความเร็ว-เวลา (v-t) ของลูกบอลตั้งแต่ถูกโยนจนตกลงสู่ระดับเดิมมีลักษณะอย่างไร
ความเร่งเป็น −g คงที่ตลอดเวลาทั้งตอนขึ้น ที่จุดสูงสุด และตอนลง กราฟ v-t จึงเป็นเส้นตรงเส้นเดียวที่ลาดลง ความชันคงที่ ตัดแกนเวลาที่จุดสูงสุด แล้วต่อไปทางค่าลบ ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยคือคิดว่าความเร่งเปลี่ยนเครื่องหมายเมื่อวัตถุเริ่มตกลง หรือเป็นศูนย์ที่จุดสูงสุด