หน้าแรก › ฟิสิกส์ › ม.4 การเคลื่อนที่แนวตรง › ระยะทาง การกระจัด อัตราเร็ว ความเร็ว

ตอนที่ 1 ระยะทาง การกระจัด อัตราเร็ว และความเร็ว

ฟิสิกส์ ม.4อ่านประมาณ 7 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

ปริมาณสเกลาร์และปริมาณเวกเตอร์

ในวิชาฟิสิกส์ ปริมาณที่ใช้บรรยายการเคลื่อนที่แบ่งได้เป็น 2 ประเภท ขึ้นอยู่กับว่า "ต้องบอกทิศทางด้วยหรือไม่"

  • ปริมาณสเกลาร์ (scalar quantity) มี ขนาดอย่างเดียว ไม่ต้องบอกทิศทาง เช่น มวล เวลา อุณหภูมิ ระยะทาง อัตราเร็ว
  • ปริมาณเวกเตอร์ (vector quantity) ต้องบอก ทั้งขนาดและทิศทาง จึงจะสมบูรณ์ เช่น การกระจัด ความเร็ว ความเร่ง แรง

ตัวอย่างใกล้ตัว: "รถวิ่ง 80 กิโลเมตรต่อชั่วโมง" บอกแค่ขนาด จึงเป็นอัตราเร็ว แต่ "รถวิ่ง 80 กิโลเมตรต่อชั่วโมงไปทางทิศเหนือ" บอกทิศด้วย จึงเป็นความเร็ว

ในบทนี้เราเรียนการเคลื่อนที่ แนวตรง ทิศทางมีเพียง 2 ทางที่ตรงข้ามกัน เราจึงแทนทิศด้วยเครื่องหมาย บวก (+) และ ลบ (−) ได้เลย โดยเลือกทิศหนึ่งเป็นทิศบวก (เช่น ไปทางขวา หรือทางตะวันออก) ทิศตรงข้ามเป็นทิศลบ

ตำแหน่ง ระยะทาง และการกระจัด

ตำแหน่ง (position) บอกว่าวัตถุอยู่ที่ใดบนเส้นตรง เมื่อเทียบกับจุดอ้างอิงที่เราตั้งเป็นศูนย์ ตำแหน่งทางทิศบวกมีค่าเป็นบวก ตำแหน่งทางทิศลบมีค่าเป็นลบ

ระยะทาง (distance) คือ ความยาวของเส้นทางที่วัตถุเคลื่อนที่ผ่านจริงทั้งหมด เป็นสเกลาร์ และไม่มีทางติดลบ ยิ่งเดินมากก็ยิ่งสะสมเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ

การกระจัด (displacement) คือ การเปลี่ยนตำแหน่ง วัดจากตำแหน่งเริ่มต้นไปตำแหน่งสุดท้ายแบบเส้นตรง ไม่สนใจว่าระหว่างทางเดินอ้อมไปไหน เป็นเวกเตอร์

\[ \Delta x = x_2 - x_1 \]

เมื่อ \(x_1\) คือตำแหน่งเริ่มต้น และ \(x_2\) คือตำแหน่งสุดท้าย หน่วยของทั้งระยะทางและการกระจัดคือเมตร (m) ถ้าการกระจัดเป็นบวก แปลว่าสุดท้ายไปอยู่ทางทิศบวกของจุดเริ่ม ถ้าเป็นลบ แปลว่าอยู่ทางทิศลบ

เปรียบเทียบระยะทางการกระจัด
ชนิดสเกลาร์เวกเตอร์
ดูจากอะไรเส้นทางที่เดินจริงทั้งหมดตำแหน่งสุดท้ายลบตำแหน่งเริ่มต้น
ค่าที่เป็นไปได้ไม่ติดลบบวก ลบ หรือศูนย์ก็ได้
เดินไปแล้วกลับจุดเดิมมากกว่าศูนย์เป็นศูนย์
ตัวอย่าง 1 ปอเดินบนทางตรงจากหน้าบ้านไปทางตะวันออก 60 m ใช้เวลา 30 s แล้วหันกลับเดินไปทางตะวันตก 20 m ใช้เวลา 10 s จงหาระยะทาง การกระจัด อัตราเร็วเฉลี่ย และความเร็วเฉลี่ยตลอดการเดิน
วิธีทำ กำหนดทิศตะวันออกเป็นบวก และหน้าบ้านเป็นตำแหน่ง 0
ตำแหน่งสุดท้าย \(= 60 - 20 = +40\) m
ระยะทาง \(= 60 + 20 = 80\) m (นับทุกช่วงที่เดินจริง)
การกระจัด \(= 40 - 0 = +40\) m คือ 40 m ไปทางตะวันออก
เวลารวม \(= 30 + 10 = 40\) s
อัตราเร็วเฉลี่ย \(= 80/40 = 2\) m/s
ความเร็วเฉลี่ย \(= 40/40 = 1\) m/s ไปทางตะวันออก

อัตราเร็วและความเร็ว

ทั้งสองอย่างบอกว่า "เคลื่อนที่เร็วแค่ไหน" แต่ต่างกันที่ปริมาณที่ใช้หาร

ปริมาณสูตรชนิด
อัตราเร็วเฉลี่ย (average speed)\(\dfrac{\text{ระยะทางรวม}}{\text{เวลารวม}}\)สเกลาร์
ความเร็วเฉลี่ย (average velocity)\(\bar{v} = \dfrac{\Delta x}{\Delta t} = \dfrac{\text{การกระจัด}}{\text{เวลา}}\)เวกเตอร์

หน่วยในระบบ SI คือ เมตรต่อวินาที (m/s) ความเร็วเฉลี่ยมีเครื่องหมายเหมือนการกระจัด ถ้าเป็นลบแปลว่าโดยรวมเคลื่อนที่ไปทางทิศลบ

สองปริมาณนี้อาจไม่เท่ากัน เช่น วิ่งรอบสนามครบ 1 รอบจนกลับมาที่จุดเริ่ม อัตราเร็วเฉลี่ยมีค่ามากกว่าศูนย์ แต่การกระจัดเป็นศูนย์ ความเร็วเฉลี่ยจึงเป็นศูนย์ ค่าทั้งสองเท่ากันได้ก็ต่อเมื่อเคลื่อนที่ในแนวตรงโดยไม่เปลี่ยนทิศ

อัตราเร็วและความเร็วขณะใดขณะหนึ่ง

อัตราเร็วขณะหนึ่ง (instantaneous speed) คือ อัตราเร็ว ณ เวลานั้นพอดี เหมือนตัวเลขบนมาตรวัดความเร็วของรถ ส่วน ความเร็วขณะหนึ่ง (instantaneous velocity) คือ ค่าเดียวกันแต่บอกทิศด้วย ถ้าตัดช่วงเวลาให้สั้นลงมาก ๆ ความเร็วเฉลี่ยในช่วงนั้นจะเข้าใกล้ความเร็วขณะหนึ่ง และถ้าวัตถุเคลื่อนที่ด้วยความเร็วคงตัว ความเร็วทุกชนิดจะเท่ากันหมด

การแปลงหน่วย km/h เป็น m/s

เพราะ 1 km = 1000 m และ 1 h = 3600 s ดังนั้น

\[ 1\ \text{km/h} = \frac{1000}{3600}\ \text{m/s} = \frac{1}{3.6}\ \text{m/s} \]

จึงได้กฎจำง่าย: km/h เป็น m/s ให้หารด้วย 3.6 และ m/s เป็น km/h ให้คูณด้วย 3.6

ตัวอย่าง 2 รถคันหนึ่งแล่นจากเมือง A ไปเมือง B ระยะทาง 120 km ด้วยอัตราเร็วคงตัว 40 km/h แล้วแล่นกลับมาตามทางเดิมด้วยอัตราเร็วคงตัว 60 km/h จงหาอัตราเร็วเฉลี่ยและความเร็วเฉลี่ยตลอดเส้นทางไปกลับ
วิธีทำ เวลาขาไป \(= 120/40 = 3\) h เวลาขากลับ \(= 120/60 = 2\) h
ระยะทางรวม \(= 240\) km เวลารวม \(= 5\) h
อัตราเร็วเฉลี่ย \(= 240/5 = 48\) km/h
รถกลับมาที่เดิม การกระจัดเป็นศูนย์ จึงได้ความเร็วเฉลี่ย \(= 0\)
ระวัง หลายคนเอา 40 กับ 60 มาบวกกันแล้วหารสอง ได้ 50 km/h ซึ่งผิด เพราะรถใช้เวลาในช่วงที่ช้านานกว่า (3 h เทียบกับ 2 h) ค่าเฉลี่ยจึงต้องเอียงไปทางค่าที่ช้า คือ 48 ไม่ใช่ 50 การเฉลี่ยเลขคณิตใช้ได้เฉพาะกรณีที่ ใช้เวลาเท่ากัน ในแต่ละช่วง ถ้าระยะทางเท่ากัน ให้หาเวลาแต่ละช่วงก่อน แล้วใช้ ระยะทางรวมหารเวลารวมเสมอ
ตัวอย่าง 3 (1) จงเปลี่ยน 72 km/h เป็น m/s (2) จงเปลี่ยน 15 m/s เป็น km/h
วิธีทำ (1) \(72 / 3.6 = 20\) m/s
(2) \(15 \times 3.6 = 54\) km/h
ตรวจคำตอบ: m/s เป็นหน่วยที่ "ตัวเลขน้อยกว่า" เสมอเมื่อเทียบกับ km/h ถ้าแปลงจาก km/h เป็น m/s แล้วตัวเลขโตขึ้น แสดงว่าคูณผิด

ก่อนแก้โจทย์ทุกครั้ง ให้เช็กหน่วยของทุกปริมาณให้เป็นระบบเดียวกันก่อน เช่น เมตรกับวินาที หรือ กิโลเมตรกับชั่วโมง แล้วค่อยแทนค่า

สรุปสั้น ๆ

  • ระยะทางและอัตราเร็วเป็นสเกลาร์ (มีแต่ขนาด) ส่วนการกระจัดและความเร็วเป็นเวกเตอร์ (มีขนาดและทิศทาง)
  • ระยะทางคือความยาวเส้นทางที่เดินจริง ไม่ติดลบ ส่วนการกระจัดคือ ตำแหน่งสุดท้ายลบตำแหน่งเริ่มต้น เป็นบวก ลบ หรือศูนย์ก็ได้
  • อัตราเร็วเฉลี่ย = ระยะทางรวม ÷ เวลารวม ส่วนความเร็วเฉลี่ย = การกระจัด ÷ เวลา
  • ถ้าเดินทางไปแล้วกลับจุดเดิม การกระจัดและความเร็วเฉลี่ยเป็นศูนย์ แต่ระยะทางและอัตราเร็วเฉลี่ยไม่เป็นศูนย์
  • แปลง km/h เป็น m/s โดยหารด้วย 3.6 และแปลง m/s เป็น km/h โดยคูณด้วย 3.6
  • ถ้าสองช่วงทางยาวเท่ากันแต่ความเร็วต่างกัน ห้ามเฉลี่ยเลขคณิต ต้องใช้ระยะทางรวมหารเวลารวม
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน การเคลื่อนที่แนวตรงสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ข้อใดเป็นปริมาณเวกเตอร์
การกระจัดต้องบอกทั้งขนาดและทิศทาง จึงเป็นเวกเตอร์ ส่วนมวล เวลา และระยะทางมีแต่ขนาด จึงเป็นสเกลาร์
2.ชายคนหนึ่งเดินจากจุด O ไปทางตะวันออก 5 m แล้วเดินกลับมาทางตะวันตก 5 m จนถึงจุด O พอดี ข้อใดกล่าวถูกต้อง
ระยะทางนับทุกช่วงที่เดินจริง คือ 5 + 5 = 10 m ส่วนการกระจัดดูแค่ตำแหน่งต้นกับปลาย ซึ่งเป็นจุดเดียวกัน จึงเป็นศูนย์ การคิดว่าการกระจัดคือ 10 m เป็นการนับเหมือนระยะทาง
3.รถแล่นด้วยอัตราเร็ว 90 km/h คิดเป็นกี่เมตรต่อวินาที
แปลง km/h เป็น m/s ให้หารด้วย 3.6 จะได้ 90 ÷ 3.6 = 25 m/s ส่วน 324 ได้จากการคูณด้วย 3.6 ซึ่งผิดทิศทางการแปลง
4.นักวิ่งคนหนึ่งอยู่ที่ตำแหน่ง +10 m บนแนวตรง แล้ววิ่งไปยังตำแหน่ง −20 m ใช้เวลา 10 s ความเร็วเฉลี่ยเป็นเท่าใด
การกระจัด = ตำแหน่งสุดท้าย − ตำแหน่งเริ่มต้น = (−20) − (+10) = −30 m จึงได้ความเร็วเฉลี่ย = −30/10 = −3 m/s เครื่องหมายลบแสดงว่าเคลื่อนที่ไปทางทิศลบ ค่าที่ได้เป็นบวกเกิดจากการลืมเครื่องหมาย ส่วน −1 เกิดจากการนำตำแหน่งมาบวกกันแทนที่จะลบ
5.นักเรียนเดินจากหอพักไปโรงอาหารซึ่งอยู่ห่าง 100 m ใช้เวลา 50 s แล้วเดินกลับตามทางเดิมใช้เวลาอีก 50 s อัตราเร็วเฉลี่ยตลอดการเดินไปกลับเป็นเท่าใด
ระยะทางรวม = 100 + 100 = 200 m เวลารวม = 100 s อัตราเร็วเฉลี่ย = 200/100 = 2 m/s ค่า 0 เป็นความเร็วเฉลี่ย (เพราะการกระจัดเป็นศูนย์) ไม่ใช่อัตราเร็วเฉลี่ย
6.รถวิ่งไปยังจุดหมายระยะทางหนึ่งด้วยอัตราเร็วคงตัว 30 km/h แล้ววิ่งกลับตามทางเดิมด้วยอัตราเร็วคงตัว 60 km/h อัตราเร็วเฉลี่ยตลอดเส้นทางไปกลับเป็นกี่ km/h
สมมติระยะทางขาเดียว 60 km ขาไปใช้ 2 h ขากลับใช้ 1 h ระยะทางรวม 120 km เวลารวม 3 h จึงได้ 120/3 = 40 km/h ส่วน 45 มาจากการเฉลี่ยเลขคณิต ซึ่งใช้ไม่ได้เมื่อเวลาในแต่ละช่วงไม่เท่ากัน
7.รถคันหนึ่งวิ่งตรงจากจุดเริ่มต้นไปทางตะวันออก 300 m ใช้เวลา 20 s แล้วย้อนกลับไปทางตะวันตก 120 m ใช้เวลา 10 s ความเร็วเฉลี่ยตลอด 30 s เป็นเท่าใด
การกระจัด = 300 − 120 = 180 m ไปทางตะวันออก ความเร็วเฉลี่ย = 180/30 = 6 m/s ไปทางตะวันออก ค่า 14 m/s คืออัตราเร็วเฉลี่ย (ระยะทาง 420 m ÷ 30 s) ซึ่งไม่ใช่ความเร็วเฉลี่ย ส่วน 15 m/s เป็นอัตราเร็วเฉพาะช่วงแรก
8.รถวิ่งบนทางตรงโดยไม่กลับทิศ ผ่านทางช่วงแรกยาว 300 m ด้วยอัตราเร็วคงตัว 36 km/h และช่วงที่สองยาว 300 m ด้วยอัตราเร็วคงตัว 108 km/h อัตราเร็วเฉลี่ยตลอดทางเป็นกี่ m/s
แปลงหน่วยก่อน 36 km/h = 10 m/s และ 108 km/h = 30 m/s เวลาช่วงแรก = 300/10 = 30 s ช่วงที่สอง = 300/30 = 10 s ระยะทางรวม 600 m เวลารวม 40 s อัตราเร็วเฉลี่ย = 600/40 = 15 m/s ค่า 20 m/s ได้จากการเฉลี่ยเลขคณิตของ 10 กับ 30 ซึ่งผิด เพราะเวลาในแต่ละช่วงไม่เท่ากัน