ปริมาณสเกลาร์และปริมาณเวกเตอร์
ในวิชาฟิสิกส์ ปริมาณที่ใช้บรรยายการเคลื่อนที่แบ่งได้เป็น 2 ประเภท ขึ้นอยู่กับว่า "ต้องบอกทิศทางด้วยหรือไม่"
- ปริมาณสเกลาร์ (scalar quantity) มี ขนาดอย่างเดียว ไม่ต้องบอกทิศทาง เช่น มวล เวลา อุณหภูมิ ระยะทาง อัตราเร็ว
- ปริมาณเวกเตอร์ (vector quantity) ต้องบอก ทั้งขนาดและทิศทาง จึงจะสมบูรณ์ เช่น การกระจัด ความเร็ว ความเร่ง แรง
ตัวอย่างใกล้ตัว: "รถวิ่ง 80 กิโลเมตรต่อชั่วโมง" บอกแค่ขนาด จึงเป็นอัตราเร็ว แต่ "รถวิ่ง 80 กิโลเมตรต่อชั่วโมงไปทางทิศเหนือ" บอกทิศด้วย จึงเป็นความเร็ว
ในบทนี้เราเรียนการเคลื่อนที่ แนวตรง ทิศทางมีเพียง 2 ทางที่ตรงข้ามกัน เราจึงแทนทิศด้วยเครื่องหมาย บวก (+) และ ลบ (−) ได้เลย โดยเลือกทิศหนึ่งเป็นทิศบวก (เช่น ไปทางขวา หรือทางตะวันออก) ทิศตรงข้ามเป็นทิศลบ
ตำแหน่ง ระยะทาง และการกระจัด
ตำแหน่ง (position) บอกว่าวัตถุอยู่ที่ใดบนเส้นตรง เมื่อเทียบกับจุดอ้างอิงที่เราตั้งเป็นศูนย์ ตำแหน่งทางทิศบวกมีค่าเป็นบวก ตำแหน่งทางทิศลบมีค่าเป็นลบ
ระยะทาง (distance) คือ ความยาวของเส้นทางที่วัตถุเคลื่อนที่ผ่านจริงทั้งหมด เป็นสเกลาร์ และไม่มีทางติดลบ ยิ่งเดินมากก็ยิ่งสะสมเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ
การกระจัด (displacement) คือ การเปลี่ยนตำแหน่ง วัดจากตำแหน่งเริ่มต้นไปตำแหน่งสุดท้ายแบบเส้นตรง ไม่สนใจว่าระหว่างทางเดินอ้อมไปไหน เป็นเวกเตอร์
\[ \Delta x = x_2 - x_1 \]เมื่อ \(x_1\) คือตำแหน่งเริ่มต้น และ \(x_2\) คือตำแหน่งสุดท้าย หน่วยของทั้งระยะทางและการกระจัดคือเมตร (m) ถ้าการกระจัดเป็นบวก แปลว่าสุดท้ายไปอยู่ทางทิศบวกของจุดเริ่ม ถ้าเป็นลบ แปลว่าอยู่ทางทิศลบ
| เปรียบเทียบ | ระยะทาง | การกระจัด |
|---|---|---|
| ชนิด | สเกลาร์ | เวกเตอร์ |
| ดูจากอะไร | เส้นทางที่เดินจริงทั้งหมด | ตำแหน่งสุดท้ายลบตำแหน่งเริ่มต้น |
| ค่าที่เป็นไปได้ | ไม่ติดลบ | บวก ลบ หรือศูนย์ก็ได้ |
| เดินไปแล้วกลับจุดเดิม | มากกว่าศูนย์ | เป็นศูนย์ |
วิธีทำ กำหนดทิศตะวันออกเป็นบวก และหน้าบ้านเป็นตำแหน่ง 0
ตำแหน่งสุดท้าย \(= 60 - 20 = +40\) m
ระยะทาง \(= 60 + 20 = 80\) m (นับทุกช่วงที่เดินจริง)
การกระจัด \(= 40 - 0 = +40\) m คือ 40 m ไปทางตะวันออก
เวลารวม \(= 30 + 10 = 40\) s
อัตราเร็วเฉลี่ย \(= 80/40 = 2\) m/s
ความเร็วเฉลี่ย \(= 40/40 = 1\) m/s ไปทางตะวันออก
อัตราเร็วและความเร็ว
ทั้งสองอย่างบอกว่า "เคลื่อนที่เร็วแค่ไหน" แต่ต่างกันที่ปริมาณที่ใช้หาร
| ปริมาณ | สูตร | ชนิด |
|---|---|---|
| อัตราเร็วเฉลี่ย (average speed) | \(\dfrac{\text{ระยะทางรวม}}{\text{เวลารวม}}\) | สเกลาร์ |
| ความเร็วเฉลี่ย (average velocity) | \(\bar{v} = \dfrac{\Delta x}{\Delta t} = \dfrac{\text{การกระจัด}}{\text{เวลา}}\) | เวกเตอร์ |
หน่วยในระบบ SI คือ เมตรต่อวินาที (m/s) ความเร็วเฉลี่ยมีเครื่องหมายเหมือนการกระจัด ถ้าเป็นลบแปลว่าโดยรวมเคลื่อนที่ไปทางทิศลบ
สองปริมาณนี้อาจไม่เท่ากัน เช่น วิ่งรอบสนามครบ 1 รอบจนกลับมาที่จุดเริ่ม อัตราเร็วเฉลี่ยมีค่ามากกว่าศูนย์ แต่การกระจัดเป็นศูนย์ ความเร็วเฉลี่ยจึงเป็นศูนย์ ค่าทั้งสองเท่ากันได้ก็ต่อเมื่อเคลื่อนที่ในแนวตรงโดยไม่เปลี่ยนทิศ
อัตราเร็วและความเร็วขณะใดขณะหนึ่ง
อัตราเร็วขณะหนึ่ง (instantaneous speed) คือ อัตราเร็ว ณ เวลานั้นพอดี เหมือนตัวเลขบนมาตรวัดความเร็วของรถ ส่วน ความเร็วขณะหนึ่ง (instantaneous velocity) คือ ค่าเดียวกันแต่บอกทิศด้วย ถ้าตัดช่วงเวลาให้สั้นลงมาก ๆ ความเร็วเฉลี่ยในช่วงนั้นจะเข้าใกล้ความเร็วขณะหนึ่ง และถ้าวัตถุเคลื่อนที่ด้วยความเร็วคงตัว ความเร็วทุกชนิดจะเท่ากันหมด
การแปลงหน่วย km/h เป็น m/s
เพราะ 1 km = 1000 m และ 1 h = 3600 s ดังนั้น
\[ 1\ \text{km/h} = \frac{1000}{3600}\ \text{m/s} = \frac{1}{3.6}\ \text{m/s} \]จึงได้กฎจำง่าย: km/h เป็น m/s ให้หารด้วย 3.6 และ m/s เป็น km/h ให้คูณด้วย 3.6
วิธีทำ เวลาขาไป \(= 120/40 = 3\) h เวลาขากลับ \(= 120/60 = 2\) h
ระยะทางรวม \(= 240\) km เวลารวม \(= 5\) h
อัตราเร็วเฉลี่ย \(= 240/5 = 48\) km/h
รถกลับมาที่เดิม การกระจัดเป็นศูนย์ จึงได้ความเร็วเฉลี่ย \(= 0\)
วิธีทำ (1) \(72 / 3.6 = 20\) m/s
(2) \(15 \times 3.6 = 54\) km/h
ตรวจคำตอบ: m/s เป็นหน่วยที่ "ตัวเลขน้อยกว่า" เสมอเมื่อเทียบกับ km/h ถ้าแปลงจาก km/h เป็น m/s แล้วตัวเลขโตขึ้น แสดงว่าคูณผิด
ก่อนแก้โจทย์ทุกครั้ง ให้เช็กหน่วยของทุกปริมาณให้เป็นระบบเดียวกันก่อน เช่น เมตรกับวินาที หรือ กิโลเมตรกับชั่วโมง แล้วค่อยแทนค่า
สรุปสั้น ๆ
- ระยะทางและอัตราเร็วเป็นสเกลาร์ (มีแต่ขนาด) ส่วนการกระจัดและความเร็วเป็นเวกเตอร์ (มีขนาดและทิศทาง)
- ระยะทางคือความยาวเส้นทางที่เดินจริง ไม่ติดลบ ส่วนการกระจัดคือ ตำแหน่งสุดท้ายลบตำแหน่งเริ่มต้น เป็นบวก ลบ หรือศูนย์ก็ได้
- อัตราเร็วเฉลี่ย = ระยะทางรวม ÷ เวลารวม ส่วนความเร็วเฉลี่ย = การกระจัด ÷ เวลา
- ถ้าเดินทางไปแล้วกลับจุดเดิม การกระจัดและความเร็วเฉลี่ยเป็นศูนย์ แต่ระยะทางและอัตราเร็วเฉลี่ยไม่เป็นศูนย์
- แปลง km/h เป็น m/s โดยหารด้วย 3.6 และแปลง m/s เป็น km/h โดยคูณด้วย 3.6
- ถ้าสองช่วงทางยาวเท่ากันแต่ความเร็วต่างกัน ห้ามเฉลี่ยเลขคณิต ต้องใช้ระยะทางรวมหารเวลารวม