อ่านกราฟตำแหน่ง-เวลา (s-t)
กราฟช่วยให้เห็นภาพการเคลื่อนที่ทั้งหมดในครั้งเดียว ก่อนอ่านกราฟทุกครั้ง ให้ดูก่อนว่า แกนตั้งและแกนนอนคืออะไร เพราะกราฟหน้าตาคล้ายกันอาจให้ความหมายต่างกันมาก
กราฟ ตำแหน่ง-เวลา (position-time graph) ใช้แกนนอนเป็นเวลา \(t\) และแกนตั้งเป็นตำแหน่ง \(s\) ของวัตถุบนเส้นตรง สิ่งสำคัญที่สุดคือ
ความชันของกราฟ s-t คือความเร็ว เพราะความชัน = การเปลี่ยนแกนตั้ง ÷ การเปลี่ยนแกนนอน
\[ \text{ความชัน} = \frac{\Delta s}{\Delta t} = v \]| ลักษณะกราฟ s-t | ความหมาย |
|---|---|
| เส้นตรงเอียงขึ้น | ความเร็วคงตัว เป็นบวก (เคลื่อนที่ไปทางทิศบวก) |
| เส้นตรงเอียงลง | ความเร็วคงตัว เป็นลบ (เคลื่อนที่ไปทางทิศลบ) |
| เส้นนอนขนานแกนเวลา | ความชันเป็นศูนย์ วัตถุหยุดนิ่ง |
| เส้นโค้ง | ความชันเปลี่ยนไปเรื่อย ๆ แปลว่าความเร็วเปลี่ยน คือมีความเร่ง |
| เส้นชันกว่า | เร็วกว่า (ขนาดความเร็วมากกว่า) |
ถ้ากราฟเป็นเส้นโค้ง ความเร็ว ณ ขณะหนึ่ง ก็คือความชันของเส้นสัมผัสกราฟที่จุดนั้น
| t (s) | 0 | 4 | 6 | 10 |
|---|---|---|---|---|
| s (m) | 0 | 20 | 20 | 0 |
วิธีทำ หาความชันทีละช่วง
ช่วง 0–4 s : \(v = \frac{20-0}{4-0} = 5\) m/s
ช่วง 4–6 s : \(v = \frac{20-20}{6-4} = 0\) หยุดนิ่ง
ช่วง 6–10 s : \(v = \frac{0-20}{10-6} = -5\) m/s (เคลื่อนที่กลับ)
การกระจัดรวม = ตำแหน่งปลาย − ตำแหน่งต้น = \(0-0 = 0\) m
ระยะทางรวม = \(20 + 0 + 20 = 40\) m
อัตราเร็วเฉลี่ย = \(40 \div 10 = 4\) m/s ส่วนความเร็วเฉลี่ยเป็น 0
อ่านกราฟความเร็ว-เวลา (v-t)
กราฟ ความเร็ว-เวลา (velocity-time graph) ใช้แกนตั้งเป็นความเร็ว \(v\) มีข้อต้องจำ 2 ข้อ
- ความชันคือความเร่ง : \(a = \frac{\Delta v}{\Delta t}\) เส้นเอียงขึ้นคือความเร่งเป็นบวก เส้นเอียงลงคือความเร่งเป็นลบ เส้นนอนคือความเร่งเป็นศูนย์
- พื้นที่ระหว่างเส้นกราฟกับแกนเวลา คือการกระจัด เพราะ \(s = vt\) ก็คือ "สูง × ฐาน" ของสี่เหลี่ยมนั่นเอง
พื้นที่ส่วนที่อยู่ เหนือแกนเวลา ให้การกระจัดเป็นบวก ส่วนที่อยู่ ใต้แกนเวลา ให้การกระจัดเป็นลบ จึงต้องแยกคำนวณทีละส่วน
- การกระจัด = พื้นที่เหนือแกน − พื้นที่ใต้แกน (นำเครื่องหมายมาคิด)
- ระยะทาง = พื้นที่เหนือแกน + พื้นที่ใต้แกน (นำขนาดมาบวกกันหมด)
สูตรพื้นที่ที่ใช้บ่อย คือ สี่เหลี่ยมผืนผ้า \(\text{กว้าง}\times\text{สูง}\) · สามเหลี่ยม \(\frac12\times\text{ฐาน}\times\text{สูง}\) · สี่เหลี่ยมคางหมู \(\frac12\times(\text{ด้านคู่ขนานรวมกัน})\times\text{สูง}\)
ความเร่ง = ความชัน = \(\frac{-4-6}{5-0} = -2\) m/s²
กราฟตัดแกนเวลาเมื่อ \(v=0\) คือที่ \(t = 6\div 2 = 3\) s
พื้นที่ช่วง 0–3 s (เหนือแกน) = \(\frac12 \times 3 \times 6 = 9\) m
พื้นที่ช่วง 3–5 s (ใต้แกน) = \(\frac12 \times 2 \times 4 = 4\) m นับเป็น \(-4\) m
การกระจัด = \(9 + (-4) = 5\) m ไปทางทิศบวก
ระยะทาง = \(9 + 4 = 13\) m
สังเกตว่าที่ \(t=3\) s กราฟตัดแกนเวลา แปลว่าวัตถุ หยุดชั่วขณะแล้วกลับทิศ เท่านั้น ไม่ได้หยุดตลอดไป และความเร่งยังเป็น \(-2\) m/s² ตลอดเวลา
กราฟความเร่ง-เวลา และรูปร่างกราฟแบบต่าง ๆ
กราฟ ความเร่ง-เวลา (a-t) ใช้แกนตั้งเป็นความเร่ง พื้นที่ใต้กราฟคือ การเปลี่ยนความเร็ว \(\Delta v\) เพราะ \(a \times t = \Delta v\)
สังเกตว่าความสัมพันธ์ต่อกันเป็นทอด คือ ความชันของ s-t ให้ v · ความชันของ v-t ให้ a · พื้นที่ของ a-t ให้ \(\Delta v\) · พื้นที่ของ v-t ให้ \(\Delta s\)
| การเคลื่อนที่ | กราฟ s-t | กราฟ v-t | กราฟ a-t |
|---|---|---|---|
| ความเร็วคงตัว | เส้นตรงเอียง | เส้นนอน | เส้นนอนบนแกนเวลา (a = 0) |
| เร่งสม่ำเสมอ (v และ a เป็นบวก) | เส้นโค้งชันขึ้นเรื่อย ๆ | เส้นตรงเอียงขึ้น | เส้นนอนเหนือแกน |
| หน่วงสม่ำเสมอ (v เป็นบวก a เป็นลบ) | เส้นโค้งที่ชันลดลงเรื่อย ๆ | เส้นตรงเอียงลง | เส้นนอนใต้แกน |
วิธีทำ หาพื้นที่ใต้กราฟแต่ละช่วงเพื่อดูว่าความเร็วเปลี่ยนไปเท่าใด
ช่วง 0–5 s : \(\Delta v = 2 \times 5 = +10\) m/s
ช่วง 5–8 s : \(\Delta v = 0\)
ช่วง 8–12 s : \(\Delta v = (-1)\times 4 = -4\) m/s
ที่ 5 s : \(v = 3 + 10 = 13\) m/s
ที่ 12 s : \(v = 3 + 10 + 0 - 4 = 9\) m/s
พื้นที่ให้เพียง "ส่วนที่เปลี่ยน" จึงต้องบวกความเร็วต้นเสมอ
การแปลงกราฟและจุดที่มักพลาด
ถ้าโจทย์ให้กราฟหนึ่งแล้วให้เขียนอีกกราฟ ให้ทำทีละช่วงเวลาที่กราฟเป็นเส้นตรง
- จาก s-t ไป v-t หาความชันแต่ละช่วง ช่วงละหนึ่งค่า แล้ววาดเป็นเส้นนอนในแต่ละช่วง (ถ้า s-t เป็นเส้นตรงทั้งช่วง)
- จาก v-t ไป a-t หาความชันแต่ละช่วงเช่นกัน
- จาก a-t ไป v-t หาพื้นที่แต่ละช่วงเพื่อให้ได้ \(\Delta v\) แล้วบวกต่อจากความเร็วต้น
- จาก v-t ไป s-t หาพื้นที่แต่ละช่วงเพื่อให้ได้ \(\Delta s\) แล้วบวกต่อจากตำแหน่งต้น
ในตัวอย่างที่ 1 ช่วงความเร็วเป็น 5, 0, −5 m/s ถ้าวาดกราฟ v-t จะได้เส้นนอนสามท่อน ท่อนแรกอยู่เหนือแกน ท่อนที่สองอยู่บนแกน และท่อนที่สามอยู่ใต้แกน
- อ่านกราฟ s-t เป็นรูปทางเดิน กราฟ s-t ไม่ใช่เส้นทางที่วัตถุเดินจริง แกนนอนคือเวลา ไม่ใช่ระยะทางในแนวนอน เส้นนอนไม่ได้แปลว่าวิ่งไปในแนวราบ แต่แปลว่าหยุดนิ่ง และเส้นที่ชี้ลงแปลว่ากำลังเคลื่อนที่ถอยกลับ ไม่ได้ตกจากที่สูง
- เข้าใจว่ากราฟ v-t ตัดแกนเวลาคือหยุดถาวร จุดที่ \(v=0\) อาจเป็นเพียงจังหวะเปลี่ยนทิศ และความเร่งอาจไม่เป็นศูนย์ ส่วนการหยุดจริงคือเส้นนอนที่อยู่บนแกนเวลา (\(v=0\) ต่อเนื่อง)
เคล็ดลับการสอบ ให้ถามตัวเองก่อนเสมอว่า "คำถามต้องการ ความชัน หรือ พื้นที่" ถ้าถามว่า เร็วแค่ไหน หรือ เร่งแค่ไหน ให้หาความชัน ถ้าถามว่า ไปได้ไกลเท่าไร หรือ ความเร็วเปลี่ยนไปเท่าไร ให้หาพื้นที่
สรุปสั้น ๆ
- ความชันของกราฟ s-t คือความเร็ว เส้นนอนคือหยุดนิ่ง เส้นเอียงลงคือความเร็วเป็นลบ เส้นโค้งคือมีความเร่ง
- ความชันของกราฟ v-t คือความเร่ง พื้นที่ใต้กราฟ v-t คือการกระจัด
- พื้นที่เหนือแกนเวลาเป็นบวก ใต้แกนเป็นลบ การกระจัดคือผลบวกพร้อมเครื่องหมาย ส่วนระยะทางคือผลบวกของขนาดพื้นที่ทั้งหมด
- พื้นที่ใต้กราฟ a-t คือการเปลี่ยนความเร็ว ต้องบวกกับความเร็วต้นจึงจะได้ความเร็วปลาย
- กราฟ s-t ไม่ใช่รูปทางเดิน และกราฟ v-t ตัดแกนเวลาแปลว่าหยุดชั่วขณะแล้วกลับทิศ ไม่ใช่หยุดถาวร