ตอนที่ 3 กราฟการเคลื่อนที่แนวตรง

ฟิสิกส์ ม.4อ่านประมาณ 8 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

อ่านกราฟตำแหน่ง-เวลา (s-t)

กราฟช่วยให้เห็นภาพการเคลื่อนที่ทั้งหมดในครั้งเดียว ก่อนอ่านกราฟทุกครั้ง ให้ดูก่อนว่า แกนตั้งและแกนนอนคืออะไร เพราะกราฟหน้าตาคล้ายกันอาจให้ความหมายต่างกันมาก

กราฟ ตำแหน่ง-เวลา (position-time graph) ใช้แกนนอนเป็นเวลา \(t\) และแกนตั้งเป็นตำแหน่ง \(s\) ของวัตถุบนเส้นตรง สิ่งสำคัญที่สุดคือ

ความชันของกราฟ s-t คือความเร็ว เพราะความชัน = การเปลี่ยนแกนตั้ง ÷ การเปลี่ยนแกนนอน

\[ \text{ความชัน} = \frac{\Delta s}{\Delta t} = v \]
ลักษณะกราฟ s-tความหมาย
เส้นตรงเอียงขึ้นความเร็วคงตัว เป็นบวก (เคลื่อนที่ไปทางทิศบวก)
เส้นตรงเอียงลงความเร็วคงตัว เป็นลบ (เคลื่อนที่ไปทางทิศลบ)
เส้นนอนขนานแกนเวลาความชันเป็นศูนย์ วัตถุหยุดนิ่ง
เส้นโค้งความชันเปลี่ยนไปเรื่อย ๆ แปลว่าความเร็วเปลี่ยน คือมีความเร่ง
เส้นชันกว่าเร็วกว่า (ขนาดความเร็วมากกว่า)

ถ้ากราฟเป็นเส้นโค้ง ความเร็ว ณ ขณะหนึ่ง ก็คือความชันของเส้นสัมผัสกราฟที่จุดนั้น

ตัวอย่างที่ 1 วัตถุเคลื่อนที่บนเส้นตรง กราฟ s-t เป็นเส้นตรงเชื่อมจุดต่อไปนี้ตามลำดับ
t (s)04610
s (m)020200
จงหาความเร็วแต่ละช่วง การกระจัด ระยะทาง และอัตราเร็วเฉลี่ย
วิธีทำ หาความชันทีละช่วง
ช่วง 0–4 s : \(v = \frac{20-0}{4-0} = 5\) m/s
ช่วง 4–6 s : \(v = \frac{20-20}{6-4} = 0\) หยุดนิ่ง
ช่วง 6–10 s : \(v = \frac{0-20}{10-6} = -5\) m/s (เคลื่อนที่กลับ)
การกระจัดรวม = ตำแหน่งปลาย − ตำแหน่งต้น = \(0-0 = 0\) m
ระยะทางรวม = \(20 + 0 + 20 = 40\) m
อัตราเร็วเฉลี่ย = \(40 \div 10 = 4\) m/s ส่วนความเร็วเฉลี่ยเป็น 0

อ่านกราฟความเร็ว-เวลา (v-t)

กราฟ ความเร็ว-เวลา (velocity-time graph) ใช้แกนตั้งเป็นความเร็ว \(v\) มีข้อต้องจำ 2 ข้อ

  • ความชันคือความเร่ง : \(a = \frac{\Delta v}{\Delta t}\) เส้นเอียงขึ้นคือความเร่งเป็นบวก เส้นเอียงลงคือความเร่งเป็นลบ เส้นนอนคือความเร่งเป็นศูนย์
  • พื้นที่ระหว่างเส้นกราฟกับแกนเวลา คือการกระจัด เพราะ \(s = vt\) ก็คือ "สูง × ฐาน" ของสี่เหลี่ยมนั่นเอง

พื้นที่ส่วนที่อยู่ เหนือแกนเวลา ให้การกระจัดเป็นบวก ส่วนที่อยู่ ใต้แกนเวลา ให้การกระจัดเป็นลบ จึงต้องแยกคำนวณทีละส่วน

  • การกระจัด = พื้นที่เหนือแกน − พื้นที่ใต้แกน (นำเครื่องหมายมาคิด)
  • ระยะทาง = พื้นที่เหนือแกน + พื้นที่ใต้แกน (นำขนาดมาบวกกันหมด)

สูตรพื้นที่ที่ใช้บ่อย คือ สี่เหลี่ยมผืนผ้า \(\text{กว้าง}\times\text{สูง}\) · สามเหลี่ยม \(\frac12\times\text{ฐาน}\times\text{สูง}\) · สี่เหลี่ยมคางหมู \(\frac12\times(\text{ด้านคู่ขนานรวมกัน})\times\text{สูง}\)

ตัวอย่างที่ 2 กราฟ v-t เป็นเส้นตรงจาก \(v = 6\) m/s ที่ \(t=0\) ไปถึง \(v=-4\) m/s ที่ \(t=5\) s ดังรูป จงหาความเร่ง การกระจัด และระยะทาง
v (m/s) t (s) 6 -4 3 5 พื้นที่ +9 -4
กราฟ v-t ของตัวอย่างที่ 2 พื้นที่สีฟ้าอยู่เหนือแกน พื้นที่สีแดงอยู่ใต้แกน
วิธีทำ
ความเร่ง = ความชัน = \(\frac{-4-6}{5-0} = -2\) m/s²
กราฟตัดแกนเวลาเมื่อ \(v=0\) คือที่ \(t = 6\div 2 = 3\) s
พื้นที่ช่วง 0–3 s (เหนือแกน) = \(\frac12 \times 3 \times 6 = 9\) m
พื้นที่ช่วง 3–5 s (ใต้แกน) = \(\frac12 \times 2 \times 4 = 4\) m นับเป็น \(-4\) m
การกระจัด = \(9 + (-4) = 5\) m ไปทางทิศบวก
ระยะทาง = \(9 + 4 = 13\) m

สังเกตว่าที่ \(t=3\) s กราฟตัดแกนเวลา แปลว่าวัตถุ หยุดชั่วขณะแล้วกลับทิศ เท่านั้น ไม่ได้หยุดตลอดไป และความเร่งยังเป็น \(-2\) m/s² ตลอดเวลา

กราฟความเร่ง-เวลา และรูปร่างกราฟแบบต่าง ๆ

กราฟ ความเร่ง-เวลา (a-t) ใช้แกนตั้งเป็นความเร่ง พื้นที่ใต้กราฟคือ การเปลี่ยนความเร็ว \(\Delta v\) เพราะ \(a \times t = \Delta v\)

สังเกตว่าความสัมพันธ์ต่อกันเป็นทอด คือ ความชันของ s-t ให้ v · ความชันของ v-t ให้ a · พื้นที่ของ a-t ให้ \(\Delta v\) · พื้นที่ของ v-t ให้ \(\Delta s\)

การเคลื่อนที่กราฟ s-tกราฟ v-tกราฟ a-t
ความเร็วคงตัวเส้นตรงเอียงเส้นนอนเส้นนอนบนแกนเวลา (a = 0)
เร่งสม่ำเสมอ (v และ a เป็นบวก)เส้นโค้งชันขึ้นเรื่อย ๆเส้นตรงเอียงขึ้นเส้นนอนเหนือแกน
หน่วงสม่ำเสมอ (v เป็นบวก a เป็นลบ)เส้นโค้งที่ชันลดลงเรื่อย ๆเส้นตรงเอียงลงเส้นนอนใต้แกน
ตัวอย่างที่ 3 วัตถุมีความเร็วต้น 3 m/s ไปทางทิศบวก กราฟ a-t เป็นดังนี้ ช่วง 0–5 s ความเร่ง \(+2\) m/s² · ช่วง 5–8 s ความเร่ง 0 · ช่วง 8–12 s ความเร่ง \(-1\) m/s² จงหาความเร็วที่ 5 s และที่ 12 s
วิธีทำ หาพื้นที่ใต้กราฟแต่ละช่วงเพื่อดูว่าความเร็วเปลี่ยนไปเท่าใด
ช่วง 0–5 s : \(\Delta v = 2 \times 5 = +10\) m/s
ช่วง 5–8 s : \(\Delta v = 0\)
ช่วง 8–12 s : \(\Delta v = (-1)\times 4 = -4\) m/s
ที่ 5 s : \(v = 3 + 10 = 13\) m/s
ที่ 12 s : \(v = 3 + 10 + 0 - 4 = 9\) m/s
พื้นที่ให้เพียง "ส่วนที่เปลี่ยน" จึงต้องบวกความเร็วต้นเสมอ

การแปลงกราฟและจุดที่มักพลาด

ถ้าโจทย์ให้กราฟหนึ่งแล้วให้เขียนอีกกราฟ ให้ทำทีละช่วงเวลาที่กราฟเป็นเส้นตรง

  1. จาก s-t ไป v-t หาความชันแต่ละช่วง ช่วงละหนึ่งค่า แล้ววาดเป็นเส้นนอนในแต่ละช่วง (ถ้า s-t เป็นเส้นตรงทั้งช่วง)
  2. จาก v-t ไป a-t หาความชันแต่ละช่วงเช่นกัน
  3. จาก a-t ไป v-t หาพื้นที่แต่ละช่วงเพื่อให้ได้ \(\Delta v\) แล้วบวกต่อจากความเร็วต้น
  4. จาก v-t ไป s-t หาพื้นที่แต่ละช่วงเพื่อให้ได้ \(\Delta s\) แล้วบวกต่อจากตำแหน่งต้น

ในตัวอย่างที่ 1 ช่วงความเร็วเป็น 5, 0, −5 m/s ถ้าวาดกราฟ v-t จะได้เส้นนอนสามท่อน ท่อนแรกอยู่เหนือแกน ท่อนที่สองอยู่บนแกน และท่อนที่สามอยู่ใต้แกน

ระวัง 2 จุดที่มักพลาด
  • อ่านกราฟ s-t เป็นรูปทางเดิน กราฟ s-t ไม่ใช่เส้นทางที่วัตถุเดินจริง แกนนอนคือเวลา ไม่ใช่ระยะทางในแนวนอน เส้นนอนไม่ได้แปลว่าวิ่งไปในแนวราบ แต่แปลว่าหยุดนิ่ง และเส้นที่ชี้ลงแปลว่ากำลังเคลื่อนที่ถอยกลับ ไม่ได้ตกจากที่สูง
  • เข้าใจว่ากราฟ v-t ตัดแกนเวลาคือหยุดถาวร จุดที่ \(v=0\) อาจเป็นเพียงจังหวะเปลี่ยนทิศ และความเร่งอาจไม่เป็นศูนย์ ส่วนการหยุดจริงคือเส้นนอนที่อยู่บนแกนเวลา (\(v=0\) ต่อเนื่อง)

เคล็ดลับการสอบ ให้ถามตัวเองก่อนเสมอว่า "คำถามต้องการ ความชัน หรือ พื้นที่" ถ้าถามว่า เร็วแค่ไหน หรือ เร่งแค่ไหน ให้หาความชัน ถ้าถามว่า ไปได้ไกลเท่าไร หรือ ความเร็วเปลี่ยนไปเท่าไร ให้หาพื้นที่

สรุปสั้น ๆ

  • ความชันของกราฟ s-t คือความเร็ว เส้นนอนคือหยุดนิ่ง เส้นเอียงลงคือความเร็วเป็นลบ เส้นโค้งคือมีความเร่ง
  • ความชันของกราฟ v-t คือความเร่ง พื้นที่ใต้กราฟ v-t คือการกระจัด
  • พื้นที่เหนือแกนเวลาเป็นบวก ใต้แกนเป็นลบ การกระจัดคือผลบวกพร้อมเครื่องหมาย ส่วนระยะทางคือผลบวกของขนาดพื้นที่ทั้งหมด
  • พื้นที่ใต้กราฟ a-t คือการเปลี่ยนความเร็ว ต้องบวกกับความเร็วต้นจึงจะได้ความเร็วปลาย
  • กราฟ s-t ไม่ใช่รูปทางเดิน และกราฟ v-t ตัดแกนเวลาแปลว่าหยุดชั่วขณะแล้วกลับทิศ ไม่ใช่หยุดถาวร
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน การเคลื่อนที่แนวตรงสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ความชันของกราฟตำแหน่ง-เวลา (s-t) แสดงปริมาณใด
ความชัน = การเปลี่ยนตำแหน่ง ÷ เวลาที่ใช้ ซึ่งตรงกับนิยามของความเร็ว ส่วนความเร่งคือความชันของกราฟ v-t ไม่ใช่กราฟ s-t
2.กราฟ s-t ของวัตถุเป็นเส้นตรงขนานกับแกนเวลา ข้อใดอธิบายการเคลื่อนที่ได้ถูกต้อง
เส้นนอนหมายความว่าตำแหน่งไม่เปลี่ยนตามเวลา ความชันเป็นศูนย์ จึงมีความเร็วเป็นศูนย์ คือหยุดนิ่ง ไม่ได้แปลว่าวิ่งในแนวราบ
3.พื้นที่ระหว่างเส้นกราฟ v-t กับแกนเวลา แสดงปริมาณใด
พื้นที่ใต้กราฟ v-t คือ ความเร็ว × เวลา ซึ่งเท่ากับการกระจัด ไม่ใช่ตำแหน่งสุดท้าย เพราะต้องบวกตำแหน่งเริ่มต้นเข้าไปอีก
4.กราฟ v-t เป็นเส้นตรงจาก 0 m/s ไปถึง 12 m/s ในเวลา 4 s ความเร่งเท่ากับเท่าใด
ความเร่งคือความชัน = (12 − 0) ÷ 4 = 3 m/s² ค่า 48 ได้จากการคูณ 12 กับ 4 ซึ่งผิด ค่า 12 คือความเร็วปลาย ไม่ใช่ความเร่ง และ 0.33 ได้จากการหารกลับด้าน
5.รถคันหนึ่งมีกราฟ v-t คือ ช่วง 0–5 s ความเร็วคงตัว 10 m/s จากนั้นช่วง 5–10 s ความเร็วลดลงเป็นเส้นตรงจนเหลือ 0 การกระจัดตลอด 10 s เป็นเท่าใด
ช่วงแรกเป็นสี่เหลี่ยม 10 × 5 = 50 m ช่วงหลังเป็นสามเหลี่ยม ½ × 5 × 10 = 25 m รวมเป็น 75 m ค่า 50 m คิดเฉพาะช่วงแรก ค่า 100 m คิดว่าความเร็วคงที่ 10 m/s ตลอด 10 s และ 25 m คิดเฉพาะช่วงหลัง
6.กราฟ s-t เป็นเส้นตรง 2 ท่อน ท่อนแรกจากตำแหน่ง 0 m ที่ t = 0 ไป 30 m ที่ t = 6 s ท่อนสองจาก 30 m ที่ t = 6 s ไป 10 m ที่ t = 10 s ความเร็วในท่อนที่สองเป็นเท่าใด
ความเร็ว = ความชัน = (10 − 30) ÷ (10 − 6) = −5 m/s เครื่องหมายลบแปลว่าเคลื่อนที่กลับทิศ ถ้าตอบ +5 คือมองข้ามเครื่องหมาย ถ้าตอบ −20 คือลืมหารด้วยเวลา และ 2.5 ได้จากใช้ตำแหน่งปลายหารเวลา
7.กราฟ v-t เป็นเส้นตรงจาก +8 m/s ที่ t = 0 ไปถึง −4 m/s ที่ t = 6 s ระยะทางที่วัตถุเคลื่อนที่ได้ใน 6 s เป็นเท่าใด
ความชัน = −2 m/s² จึงตัดแกนเวลาเมื่อ t = 4 s พื้นที่เหนือแกน = ½ × 4 × 8 = 16 m พื้นที่ใต้แกน = ½ × 2 × 4 = 4 m ระยะทางต้องบวกขนาดของพื้นที่ทั้งสองได้ 20 m ค่า 12 m คือการกระจัด (16 − 4) ค่า 16 m คิดเฉพาะส่วนเหนือแกน และ 24 m ได้จากการคิดทั้งกราฟเป็นสามเหลี่ยมเดียว
8.วัตถุมีความเร็วต้น 4 m/s ไปทางทิศบวก กราฟ a-t คือ ช่วง 0–5 s ความเร่ง +2 m/s² ช่วง 5–8 s ความเร่ง 0 และช่วง 8–10 s ความเร่ง −3 m/s² ความเร็วที่ t = 10 s เป็นเท่าใด
พื้นที่ใต้กราฟ a-t ให้การเปลี่ยนความเร็ว ช่วงแรก +10 ช่วงกลาง 0 ช่วงหลัง −6 จึง v = 4 + 10 + 0 − 6 = 8 m/s ค่า 14 m/s ลืมช่วงที่ความเร่งเป็นลบ ค่า 4 m/s ลืมความเร็วต้น และ 20 m/s นำพื้นที่ช่วงลบมาบวกแทนที่จะลบ