ความเร่งบอกอะไรเรา
ความเร่งเฉลี่ย (average acceleration) คือ ความเร็วที่เปลี่ยนไปในหนึ่งหน่วยเวลา ถ้าวัตถุมีความเร็วต้น \(u\) และมีความเร็วปลาย \(v\) หลังเวลา \(t\) จะได้
\[ a = \frac{v-u}{t} \]
หน่วยของความเร่งคือ เมตรต่อวินาที² (m/s²) อ่านง่าย ๆ ว่า "ความเร็วเปลี่ยนไปกี่ m/s ในทุก 1 วินาที" เช่น รถมีความเร่ง 3 m/s² แปลว่า ทุก ๆ 1 วินาที ความเร็วของรถเพิ่มขึ้น 3 m/s (จาก 0 เป็น 3 เป็น 6 เป็น 9 ไปเรื่อย ๆ)
ความเร่งเป็น ปริมาณเวกเตอร์ จึงมีทั้งขนาดและทิศทาง ก่อนคำนวณเราต้องเลือกทิศหนึ่งเป็นทิศบวก แล้วใส่เครื่องหมายให้ความเร็วและความเร่งตามทิศนั้น ความหมายของเครื่องหมายมีดังนี้
| ความเร็ว | ความเร่ง | ผลที่เกิดขึ้น |
|---|---|---|
| บวก | บวก | ทิศเดียวกัน จึงเร็วขึ้น (เร่ง) |
| บวก | ลบ | ทิศตรงข้าม จึงช้าลง (หน่วง) |
| ลบ | ลบ | ทิศเดียวกัน จึงเร็วขึ้นในทิศลบ |
| ลบ | บวก | ทิศตรงข้าม จึงช้าลง |
หลักจำคือ ถ้าความเร่งชี้ทิศเดียวกับความเร็ว วัตถุจะ เร็วขึ้น ถ้าชี้ตรงข้ามกับความเร็ว วัตถุจะ ช้าลง ความเร่งที่ทำให้ช้าลงนี้บางครั้งเรียกว่า ความหน่วง (deceleration) ซึ่งไม่ได้แปลว่าเครื่องหมายต้องเป็นลบเสมอไป ขึ้นกับว่าเรากำหนดทิศบวกไว้ทางไหน
กรณีพิเศษคือ ความเร็วคงตัว ความเร่งเป็นศูนย์ ระยะที่เคลื่อนที่ได้หาจาก \(s = vt\) เช่น วิ่งด้วยความเร็วคงตัว 5 m/s นาน 8 s จะได้ \(s = 5 \times 8 = 40\) m
สมการ 4 สมการของความเร่งคงตัว
เมื่อวัตถุเคลื่อนที่แนวตรงด้วย ความเร่งคงตัว (ค่า \(a\) ไม่เปลี่ยนตลอดการเคลื่อนที่) เราใช้สมการต่อไปนี้ได้ โดย \(u\) คือความเร็วต้น \(v\) คือความเร็วปลาย \(a\) คือความเร่ง \(t\) คือเวลา และ \(s\) คือการกระจัด
- \(v = u + at\)
- \(s = \dfrac{(u+v)}{2}\,t\)
- \(s = ut + \dfrac{1}{2}at^2\)
- \(v^2 = u^2 + 2as\)
ที่มาอย่างย่อ
สมการที่ 1 มาจากนิยามความเร่ง \(a = \frac{v-u}{t}\) แล้วจัดรูปให้ \(v\) อยู่คนเดียว ความหมายคือ ความเร็วปลาย เท่ากับ ความเร็วต้น บวกความเร็วที่เพิ่มขึ้นตลอดเวลา \(t\)
สมการที่ 2 เมื่อความเร่งคงตัว ความเร็วเปลี่ยนอย่างสม่ำเสมอ ความเร็วเฉลี่ยจึงเท่ากับค่ากลางของ \(u\) และ \(v\) คือ \(\frac{u+v}{2}\) แล้วการกระจัดเท่ากับความเร็วเฉลี่ยคูณเวลา
สมการที่ 3 แทน \(v = u + at\) ลงในสมการที่ 2 จะได้ \(s = ut + \frac12 at^2\)
สมการที่ 4 จากสมการที่ 1 ได้ \(t = \frac{v-u}{a}\) แล้วแทนลงในสมการที่ 2 จะได้ \(v^2 = u^2 + 2as\) ซึ่งไม่มีเวลาอยู่ในสมการ
เวลาเลือกสมการ ให้ดูว่าโจทย์ ไม่ได้ถามและไม่ได้ให้ ตัวแปรใด แล้วเลือกสมการที่ไม่มีตัวแปรนั้น
| ตัวแปรที่ไม่เกี่ยวข้อง | สมการที่ใช้ |
|---|---|
| ไม่มี \(s\) | \(v = u + at\) |
| ไม่มี \(a\) | \(s = \frac{(u+v)}{2}t\) |
| ไม่มี \(v\) | \(s = ut + \frac12 at^2\) |
| ไม่มี \(t\) | \(v^2 = u^2 + 2as\) |
ขั้นตอนแก้โจทย์และตัวอย่าง
- อ่านโจทย์ แล้วเขียนค่าที่โจทย์ให้ลงในรูป \(u, v, a, t, s\) พร้อมหน่วย
- กำหนดทิศบวก (ปกติเลือกทิศที่วัตถุเคลื่อนที่ไป) แล้วใส่เครื่องหมายให้ทุกค่า
- แปลงหน่วยให้ตรงกัน เช่น km/h เป็น m/s ด้วยการหารด้วย 3.6
- เลือกสมการที่มีตัวแปรครบพอดี แล้วแทนค่าและแก้สมการ
ช่วงเร่ง กำหนดทิศที่รถไปเป็นบวก ได้ \(u = 0\), \(a = +2\), \(t = 10\)
ความเร็วปลาย \(v = u + at = 0 + 2(10) = 20\) m/s
ระยะช่วงเร่ง \(s = ut + \frac12 at^2 = 0 + \frac12(2)(10)^2 = 100\) m
ช่วงเบรก ความเร็วต้นคือ 20 m/s \(v = 0\) และ \(a = -4\) m/s² (ตรงข้ามทิศการเคลื่อนที่) ไม่มี \(t\) จึงใช้ \(v^2 = u^2 + 2as\)
\(0 = 20^2 + 2(-4)s\) ได้ \(8s = 400\) จึง \(s = 50\) m
ตอบ ความเร็วหลังเร่ง 20 m/s ระยะช่วงเร่ง 100 m และระยะเบรก 50 m (เวลาเบรก \(t = \frac{0-20}{-4} = 5\) s)
แนวคิด ตอนไล่ทันกัน ทั้งสองคันอยู่ที่ตำแหน่งเดียวกัน และใช้เวลาเท่ากัน จึงให้ระยะที่ทั้งสองเคลื่อนที่ได้เท่ากัน
รถบรรทุก (ความเร็วคงตัว) \(s_1 = 10t\)
รถจักรยานยนต์ \(u = 0\), \(a = 2\) \(s_2 = \frac12(2)t^2 = t^2\)
ให้ \(s_1 = s_2\) ได้ \(t^2 = 10t\) จึง \(t(t - 10) = 0\) คำตอบ \(t = 0\) คือจังหวะเริ่มต้นที่อยู่ตำแหน่งเดียวกันอยู่แล้ว ส่วนคำตอบที่ต้องการคือ \(t = 10\) s
ระยะ \(s = 10(10) = 100\) m
ตอบ ไล่ทันหลัง 10 s ที่ระยะ 100 m (ขณะนั้นรถจักรยานยนต์เร็ว \(0 + 2(10) = 20\) m/s ซึ่งเป็นสองเท่าของรถบรรทุก)
ข้อสังเกต ที่ 5 s ความเร็วเท่ากันที่ 10 m/s แต่รถบรรทุกอยู่ที่ 50 m ส่วนรถจักรยานยนต์อยู่ที่ 25 m ยังไม่ทัน ความเร็วเท่ากันไม่ได้แปลว่าไล่ทันกัน
จุดที่มักพลาด
1) หน่วยไม่ตรงกัน ถ้าโจทย์ให้ความเร็วเป็น km/h แต่ความเร่งเป็น m/s² ต้องแปลงความเร็วเป็น m/s ก่อน (หารด้วย 3.6) เช่น 72 km/h คือ 20 m/s ถ้าไม่แปลง คำตอบจะผิดไปมาก
2) ลืมเครื่องหมายของความเร่ง เมื่อรถเบรก ความเร่งชี้ตรงข้ามกับความเร็ว ถ้าเรากำหนดทิศที่รถไปเป็นบวก ต้องใช้ \(a\) ติดลบ
3) ใช้สมการกับความเร่งไม่คงตัว สมการทั้ง 4 ใช้ได้เฉพาะเมื่อความเร่งคงตัว ถ้าความเร่งเปลี่ยนระหว่างทาง ต้องแบ่งการเคลื่อนที่เป็นช่วง ๆ ที่แต่ละช่วงความเร่งคงตัว แล้วคิดทีละช่วง โดยความเร็วปลายของช่วงหนึ่งคือความเร็วต้นของช่วงถัดไป
นอกจากนี้ \(v^2 = u^2 + 2as\) เมื่อหาค่า \(v\) อย่าลืมถอดรากที่สอง และเมื่อหาค่า \(v\) ให้คิดว่าทิศของ \(v\) ขึ้นกับทิศที่กำหนดไว้ด้วย
สรุปสั้น ๆ
- ความเร่งเฉลี่ย a = (v − u)/t มีหน่วย m/s² บอกว่าความเร็วเปลี่ยนไปกี่ m/s ในทุก 1 วินาที
- ความเร่งเป็นเวกเตอร์ ถ้าทิศเดียวกับความเร็วจะเร็วขึ้น ถ้าตรงข้ามกับความเร็วจะช้าลง
- ความเร็วคงตัวมีความเร่งเป็นศูนย์ และหาระยะได้จาก s = vt
- ความเร่งคงตัวใช้ได้ 4 สมการ: v = u + at, s = (u+v)t/2, s = ut + ½at², v² = u² + 2as โดยเลือกสมการที่ไม่มีตัวแปรที่โจทย์ไม่เกี่ยวข้อง
- ขั้นตอนแก้โจทย์: เขียนค่าที่ให้ กำหนดทิศบวก แปลงหน่วยให้ตรงกัน แล้วเลือกสมการ
- การไล่ทันกันให้เวลาเท่ากันและตำแหน่งเท่ากัน ความเร็วเท่ากันไม่ได้แปลว่าไล่ทัน