หน้าแรก › ฟิสิกส์ › ม.4 การเคลื่อนที่แนวตรง › ความเร่งและสมการการเคลื่อนที่

ตอนที่ 2 ความเร่งและสมการการเคลื่อนที่แนวตรง

ฟิสิกส์ ม.4อ่านประมาณ 7 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

ความเร่งบอกอะไรเรา

ความเร่งเฉลี่ย (average acceleration) คือ ความเร็วที่เปลี่ยนไปในหนึ่งหน่วยเวลา ถ้าวัตถุมีความเร็วต้น \(u\) และมีความเร็วปลาย \(v\) หลังเวลา \(t\) จะได้

\[ a = \frac{v-u}{t} \]

หน่วยของความเร่งคือ เมตรต่อวินาที² (m/s²) อ่านง่าย ๆ ว่า "ความเร็วเปลี่ยนไปกี่ m/s ในทุก 1 วินาที" เช่น รถมีความเร่ง 3 m/s² แปลว่า ทุก ๆ 1 วินาที ความเร็วของรถเพิ่มขึ้น 3 m/s (จาก 0 เป็น 3 เป็น 6 เป็น 9 ไปเรื่อย ๆ)

ความเร่งเป็น ปริมาณเวกเตอร์ จึงมีทั้งขนาดและทิศทาง ก่อนคำนวณเราต้องเลือกทิศหนึ่งเป็นทิศบวก แล้วใส่เครื่องหมายให้ความเร็วและความเร่งตามทิศนั้น ความหมายของเครื่องหมายมีดังนี้

ความเร็วความเร่งผลที่เกิดขึ้น
บวกบวกทิศเดียวกัน จึงเร็วขึ้น (เร่ง)
บวกลบทิศตรงข้าม จึงช้าลง (หน่วง)
ลบลบทิศเดียวกัน จึงเร็วขึ้นในทิศลบ
ลบบวกทิศตรงข้าม จึงช้าลง

หลักจำคือ ถ้าความเร่งชี้ทิศเดียวกับความเร็ว วัตถุจะ เร็วขึ้น ถ้าชี้ตรงข้ามกับความเร็ว วัตถุจะ ช้าลง ความเร่งที่ทำให้ช้าลงนี้บางครั้งเรียกว่า ความหน่วง (deceleration) ซึ่งไม่ได้แปลว่าเครื่องหมายต้องเป็นลบเสมอไป ขึ้นกับว่าเรากำหนดทิศบวกไว้ทางไหน

กรณีพิเศษคือ ความเร็วคงตัว ความเร่งเป็นศูนย์ ระยะที่เคลื่อนที่ได้หาจาก \(s = vt\) เช่น วิ่งด้วยความเร็วคงตัว 5 m/s นาน 8 s จะได้ \(s = 5 \times 8 = 40\) m

สมการ 4 สมการของความเร่งคงตัว

เมื่อวัตถุเคลื่อนที่แนวตรงด้วย ความเร่งคงตัว (ค่า \(a\) ไม่เปลี่ยนตลอดการเคลื่อนที่) เราใช้สมการต่อไปนี้ได้ โดย \(u\) คือความเร็วต้น \(v\) คือความเร็วปลาย \(a\) คือความเร่ง \(t\) คือเวลา และ \(s\) คือการกระจัด

  1. \(v = u + at\)
  2. \(s = \dfrac{(u+v)}{2}\,t\)
  3. \(s = ut + \dfrac{1}{2}at^2\)
  4. \(v^2 = u^2 + 2as\)

ที่มาอย่างย่อ

สมการที่ 1 มาจากนิยามความเร่ง \(a = \frac{v-u}{t}\) แล้วจัดรูปให้ \(v\) อยู่คนเดียว ความหมายคือ ความเร็วปลาย เท่ากับ ความเร็วต้น บวกความเร็วที่เพิ่มขึ้นตลอดเวลา \(t\)

สมการที่ 2 เมื่อความเร่งคงตัว ความเร็วเปลี่ยนอย่างสม่ำเสมอ ความเร็วเฉลี่ยจึงเท่ากับค่ากลางของ \(u\) และ \(v\) คือ \(\frac{u+v}{2}\) แล้วการกระจัดเท่ากับความเร็วเฉลี่ยคูณเวลา

สมการที่ 3 แทน \(v = u + at\) ลงในสมการที่ 2 จะได้ \(s = ut + \frac12 at^2\)

สมการที่ 4 จากสมการที่ 1 ได้ \(t = \frac{v-u}{a}\) แล้วแทนลงในสมการที่ 2 จะได้ \(v^2 = u^2 + 2as\) ซึ่งไม่มีเวลาอยู่ในสมการ

เวลาเลือกสมการ ให้ดูว่าโจทย์ ไม่ได้ถามและไม่ได้ให้ ตัวแปรใด แล้วเลือกสมการที่ไม่มีตัวแปรนั้น

ตัวแปรที่ไม่เกี่ยวข้องสมการที่ใช้
ไม่มี \(s\)\(v = u + at\)
ไม่มี \(a\)\(s = \frac{(u+v)}{2}t\)
ไม่มี \(v\)\(s = ut + \frac12 at^2\)
ไม่มี \(t\)\(v^2 = u^2 + 2as\)

ขั้นตอนแก้โจทย์และตัวอย่าง

  1. อ่านโจทย์ แล้วเขียนค่าที่โจทย์ให้ลงในรูป \(u, v, a, t, s\) พร้อมหน่วย
  2. กำหนดทิศบวก (ปกติเลือกทิศที่วัตถุเคลื่อนที่ไป) แล้วใส่เครื่องหมายให้ทุกค่า
  3. แปลงหน่วยให้ตรงกัน เช่น km/h เป็น m/s ด้วยการหารด้วย 3.6
  4. เลือกสมการที่มีตัวแปรครบพอดี แล้วแทนค่าและแก้สมการ
ตัวอย่างที่ 1 รถเร่งแล้วเบรกจนหยุด รถคันหนึ่งเริ่มจากหยุดนิ่ง เร่งด้วยความเร่งคงตัว 2 m/s² นาน 10 s จากนั้นคนขับเบรกด้วยความเร่งคงตัว 4 m/s² ในทิศตรงข้ามกับการเคลื่อนที่ จนรถหยุด จงหาความเร็วหลังเร่ง ระยะช่วงเร่ง และระยะเบรก
ช่วงเร่ง กำหนดทิศที่รถไปเป็นบวก ได้ \(u = 0\), \(a = +2\), \(t = 10\)
ความเร็วปลาย \(v = u + at = 0 + 2(10) = 20\) m/s
ระยะช่วงเร่ง \(s = ut + \frac12 at^2 = 0 + \frac12(2)(10)^2 = 100\) m
ช่วงเบรก ความเร็วต้นคือ 20 m/s \(v = 0\) และ \(a = -4\) m/s² (ตรงข้ามทิศการเคลื่อนที่) ไม่มี \(t\) จึงใช้ \(v^2 = u^2 + 2as\)
\(0 = 20^2 + 2(-4)s\) ได้ \(8s = 400\) จึง \(s = 50\) m
ตอบ ความเร็วหลังเร่ง 20 m/s ระยะช่วงเร่ง 100 m และระยะเบรก 50 m (เวลาเบรก \(t = \frac{0-20}{-4} = 5\) s)
ตัวอย่างที่ 2 การไล่ทันกัน รถบรรทุกวิ่งด้วยความเร็วคงตัว 10 m/s ผ่านรถจักรยานยนต์ที่จอดนิ่งอยู่ ในวินาทีนั้นเองรถจักรยานยนต์เริ่มออกตัวตามด้วยความเร่งคงตัว 2 m/s² อีกกี่วินาทีจึงไล่ทัน และไล่ทันที่ระยะเท่าไรจากจุดเริ่มต้น
แนวคิด ตอนไล่ทันกัน ทั้งสองคันอยู่ที่ตำแหน่งเดียวกัน และใช้เวลาเท่ากัน จึงให้ระยะที่ทั้งสองเคลื่อนที่ได้เท่ากัน
รถบรรทุก (ความเร็วคงตัว) \(s_1 = 10t\)
รถจักรยานยนต์ \(u = 0\), \(a = 2\) \(s_2 = \frac12(2)t^2 = t^2\)
ให้ \(s_1 = s_2\) ได้ \(t^2 = 10t\) จึง \(t(t - 10) = 0\) คำตอบ \(t = 0\) คือจังหวะเริ่มต้นที่อยู่ตำแหน่งเดียวกันอยู่แล้ว ส่วนคำตอบที่ต้องการคือ \(t = 10\) s
ระยะ \(s = 10(10) = 100\) m
ตอบ ไล่ทันหลัง 10 s ที่ระยะ 100 m (ขณะนั้นรถจักรยานยนต์เร็ว \(0 + 2(10) = 20\) m/s ซึ่งเป็นสองเท่าของรถบรรทุก)
ข้อสังเกต ที่ 5 s ความเร็วเท่ากันที่ 10 m/s แต่รถบรรทุกอยู่ที่ 50 m ส่วนรถจักรยานยนต์อยู่ที่ 25 m ยังไม่ทัน ความเร็วเท่ากันไม่ได้แปลว่าไล่ทันกัน

จุดที่มักพลาด

ระวัง
1) หน่วยไม่ตรงกัน ถ้าโจทย์ให้ความเร็วเป็น km/h แต่ความเร่งเป็น m/s² ต้องแปลงความเร็วเป็น m/s ก่อน (หารด้วย 3.6) เช่น 72 km/h คือ 20 m/s ถ้าไม่แปลง คำตอบจะผิดไปมาก
2) ลืมเครื่องหมายของความเร่ง เมื่อรถเบรก ความเร่งชี้ตรงข้ามกับความเร็ว ถ้าเรากำหนดทิศที่รถไปเป็นบวก ต้องใช้ \(a\) ติดลบ
3) ใช้สมการกับความเร่งไม่คงตัว สมการทั้ง 4 ใช้ได้เฉพาะเมื่อความเร่งคงตัว ถ้าความเร่งเปลี่ยนระหว่างทาง ต้องแบ่งการเคลื่อนที่เป็นช่วง ๆ ที่แต่ละช่วงความเร่งคงตัว แล้วคิดทีละช่วง โดยความเร็วปลายของช่วงหนึ่งคือความเร็วต้นของช่วงถัดไป

นอกจากนี้ \(v^2 = u^2 + 2as\) เมื่อหาค่า \(v\) อย่าลืมถอดรากที่สอง และเมื่อหาค่า \(v\) ให้คิดว่าทิศของ \(v\) ขึ้นกับทิศที่กำหนดไว้ด้วย

สรุปสั้น ๆ

  • ความเร่งเฉลี่ย a = (v − u)/t มีหน่วย m/s² บอกว่าความเร็วเปลี่ยนไปกี่ m/s ในทุก 1 วินาที
  • ความเร่งเป็นเวกเตอร์ ถ้าทิศเดียวกับความเร็วจะเร็วขึ้น ถ้าตรงข้ามกับความเร็วจะช้าลง
  • ความเร็วคงตัวมีความเร่งเป็นศูนย์ และหาระยะได้จาก s = vt
  • ความเร่งคงตัวใช้ได้ 4 สมการ: v = u + at, s = (u+v)t/2, s = ut + ½at², v² = u² + 2as โดยเลือกสมการที่ไม่มีตัวแปรที่โจทย์ไม่เกี่ยวข้อง
  • ขั้นตอนแก้โจทย์: เขียนค่าที่ให้ กำหนดทิศบวก แปลงหน่วยให้ตรงกัน แล้วเลือกสมการ
  • การไล่ทันกันให้เวลาเท่ากันและตำแหน่งเท่ากัน ความเร็วเท่ากันไม่ได้แปลว่าไล่ทัน
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน การเคลื่อนที่แนวตรงสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ความเร่งเฉลี่ยของวัตถุหมายถึงข้อใด
ความเร่งคือความเร็วที่เปลี่ยนไปต่อเวลา ตามสูตร a = (v − u)/t ส่วนอัตราการเปลี่ยนตำแหน่งต่อเวลาคือความเร็ว และระยะที่เคลื่อนที่ได้ต่อเวลาคืออัตราเร็ว ไม่ใช่ความเร่ง
2.รถเริ่มจากหยุดนิ่ง เร่งด้วยความเร่งคงตัว 3 m/s² นาน 6 s ความเร็วปลายเป็นเท่าใด
ใช้ v = u + at = 0 + 3(6) = 18 m/s ค่า 9 m/s มาจากการคูณครึ่งโดยไม่จำเป็น (นำสูตรระยะมาปนกัน) ส่วน 108 m/s มาจากการใช้ at² ซึ่งผิด
3.ในแนวตรง รถคันหนึ่งความเร็ว 20 m/s ในทิศบวก ลดความเร็วเหลือ 8 m/s ในเวลา 4 s ความเร่งเฉลี่ยเป็นเท่าใด
a = (v − u)/t = (8 − 20)/4 = −3 m/s² ติดลบเพราะความเร็วลดลงขณะเคลื่อนที่ในทิศบวก ถ้าได้ +3 แปลว่าสลับ v กับ u และถ้าได้ +7 แปลว่านำความเร็วมาบวกกันแทนที่จะลบ
4.รถวิ่งด้วยความเร็ว 72 km/h เบรกด้วยความหน่วงคงตัว 5 m/s² จนหยุด ระยะเบรกเป็นเท่าใด
แปลง 72 km/h เป็น 20 m/s แล้วใช้ v² = u² + 2as ได้ 0 = 400 + 2(−5)s จึง s = 40 m ค่า 80 m เกิดจากลืมหาร 2 ค่า 518.4 m เกิดจากไม่แปลงหน่วยเป็น m/s และ 4 m ไม่ใช่ระยะ (4 s คือเวลาเบรก)
5.วัตถุมีความเร็วต้น 4 m/s และมีความเร่งคงตัว 2 m/s² ในทิศเดียวกับความเร็ว เมื่อเคลื่อนที่ได้ 12 m ความเร็วเป็นเท่าใด
ใช้ v² = u² + 2as = 16 + 2(2)(12) = 64 จึง v = 8 m/s ค่า 64 m/s ลืมถอดรากที่สอง ค่า 28 m/s เกิดจากนำสูตรไปสลับกับ v = u + as ซึ่งไม่มีสูตรนี้ และประมาณ 6.3 m/s เกิดจากลืมคูณ 2
6.วัตถุมีความเร็วต้น 10 m/s และความเร่งคงตัว 2 m/s² ในทิศเดียวกัน ภายใน 5 s จะเคลื่อนที่ได้ระยะเท่าใด
ใช้ s = ut + ½at² = 10(5) + ½(2)(25) = 50 + 25 = 75 m ค่า 50 m เกิดจากลืมเทอมความเร่ง ค่า 25 m เกิดจากนำมาเฉพาะเทอมความเร่ง และ 100 m เกิดจากลืมคูณ ½
7.รถ A วิ่งด้วยความเร็วคงตัว 20 m/s ผ่านรถ B ที่จอดนิ่ง ขณะนั้น B เริ่มออกตัวด้วยความเร่งคงตัว 4 m/s² B จะไล่ทัน A ที่เวลาเท่าใดหลังจากนั้น
ระยะของ A คือ 20t ระยะของ B คือ ½(4)t² = 2t² ให้เท่ากัน 2t² = 20t ได้ t = 10 s ค่า 5 s คือจังหวะที่ความเร็วของสองคันเท่ากัน (4t = 20) ซึ่ง B ยังตาม A ไม่ทัน
8.รถเริ่มจากหยุดนิ่ง เร่งสม่ำเสมอจนมีความเร็ว 20 m/s ในเวลา 10 s แล้ววิ่งด้วยความเร็วคงตัว 20 m/s ต่ออีก 10 s ระยะทางรวมเป็นเท่าใด
ช่วงเร่งใช้ s = ((0+20)/2)(10) = 100 m ช่วงความเร็วคงตัว s = 20(10) = 200 m รวมเป็น 300 m ค่า 400 m เกิดจากคิดว่าวิ่งเร็ว 20 m/s ตลอด 20 s ทั้งที่ช่วงแรกยังเร่งอยู่ ส่วน 200 m และ 100 m เกิดจากลืมคิดช่วงใดช่วงหนึ่ง