ภาพรวมด้านมิติสัมพันธ์
ด้านนี้วัดว่าเรา มองภาพในใจ ได้ดีแค่ไหน เช่น นึกออกว่าแผ่นกระดาษพับแล้วเป็นกล่องแบบใด หรือภาพที่หมุนไปแล้วยังเป็นภาพเดิมหรือไม่ ในห้องสอบ โจทย์ด้านนี้ส่วนใหญ่เป็นรูปภาพ ส่วนแบบฝึกในเว็บนี้บรรยายเป็นข้อความ จึงแนะนำให้วาดภาพตามโจทย์ลงกระดาษทดทุกครั้ง ซึ่งเป็นนิสัยที่ช่วยได้มากเวลาสอบ
| รูปแบบ | โจทย์ให้ทำอะไร | เคล็ดลับสำคัญ |
|---|---|---|
| แบบพับกล่อง | ดูแผ่นคลี่ แล้วเลือกกล่องที่พับได้จริง | หาคู่หน้าตรงข้ามให้ครบก่อน |
| แบบหาภาพต่าง | หาภาพที่ไม่ใช่ภาพเดียวกับภาพอื่นเมื่อหมุน | หมุนได้ แต่ภาพสะท้อนในกระจกไม่ใช่ภาพเดียวกัน |
| แบบหมุนภาพสามมิติ | ดูวัตถุสามมิติที่ถูกหมุนไปในทิศต่าง ๆ | เลือกจุดอ้างอิงหนึ่งจุดแล้วติดตามจุดนั้น |
| แบบประกอบภาพ | นำชิ้นส่วนมาต่อกันให้ได้รูปที่กำหนด | ตรวจพื้นที่รวมและรอยหยักก่อน |
1) แบบพับกล่อง: อ่านแผ่นคลี่ลูกบาศก์
ลูกบาศก์มี 6 หน้า แบ่งเป็นคู่ตรงข้ามกัน 3 คู่ หน้าที่อยู่ตรงข้ามกันจะไม่มีวันอยู่ติดกัน ถ้าหาคู่ตรงข้ามได้ครบ ก็ตัดตัวเลือกที่วางหน้าคู่ตรงข้ามไว้ติดกันทิ้งได้ทันที กฎที่ใช้บ่อยมีดังนี้
- ในแถวตรงที่มีหน้าเรียงติดกัน หน้าที่เว้นกันหนึ่งหน้าจะอยู่ตรงข้ามกัน เช่น แถว A B C D จะได้ A ตรงข้าม C และ B ตรงข้าม D
- ในแผ่นคลี่ที่มีแถวกลาง 4 หน้า หน้าที่ยื่นไปด้านบนของแถว กับหน้าที่ยื่นไปด้านล่างของแถว จะกลายเป็นฝาบนกับฝาล่าง จึงอยู่ตรงข้ามกัน
- หน้าสองหน้าที่มีขอบติดกันในแผ่นคลี่ จะยังติดกันเมื่อพับเป็นกล่องเสมอ
คู่ตรงข้ามคือ A กับ C, B กับ D และ E กับ F
ถ้าวางกล่องให้ A อยู่ด้านหน้าและ E อยู่ด้านบน หน้าด้านหลังต้องเป็น C และหน้าด้านล่างต้องเป็น F ตัวเลือกใดที่เห็น E กับ F อยู่ติดกัน ตัดทิ้งได้ทันที
โจทย์ลูกเต๋าก็ใช้หลักเดียวกัน ลูกเต๋ามาตรฐานมีหน้าตรงข้ามรวมกันได้ 7 เสมอ คือ 1 คู่กับ 6, 2 คู่กับ 5 และ 3 คู่กับ 4 ถ้ารู้หน้าใดหน้าหนึ่ง ก็รู้หน้าตรงข้ามทันที
2) แบบหาภาพต่าง: หมุนได้ แต่กลับด้านไม่ได้
ภาพที่ได้จากการหมุนยังเป็นภาพเดียวกัน แต่ภาพที่ได้จากการส่องกระจกหรือพลิกกลับด้านเป็นคนละภาพ เหมือนมือซ้ายกับมือขวาที่หมุนอย่างไรก็ทับกันไม่สนิท วิธีตรวจคือเลือก ส่วนเด่นสองส่วน ของภาพ แล้วดูว่าส่วนหนึ่งอยู่ทางไหนของอีกส่วน เมื่อหมุนภาพ ความสัมพันธ์นี้ต้องหมุนตามไปด้วยเสมอ
หมุน 90° : ลูกศรชี้ขวา จุดอยู่ด้านบน
หมุน 180° : ลูกศรชี้ลง จุดอยู่ทางขวา
หมุน 270° : ลูกศรชี้ซ้าย จุดอยู่ด้านล่าง
แต่ภาพ "ลูกศรชี้ขึ้น จุดอยู่ทางขวา" หมุนอย่างไรก็ไม่ได้ เพราะเป็นภาพสะท้อนในกระจกของต้นแบบ ภาพนี้จึงเป็นภาพต่าง
ตัวอักษรภาษาอังกฤษช่วยฝึกได้ดี ตัว R F G J L เมื่อส่องกระจกที่ตั้งอยู่ด้านข้างจะกลับด้านจนเป็นคนละรูป ส่วนตัว A H I M O T U V W X Y สมมาตรซ้ายขวา จึงดูเหมือนเดิมในกระจก คำที่ดูเหมือนเดิมในกระจกได้ ต้องประกอบด้วยตัวอักษรที่สมมาตรทั้งหมด และอ่านจากหน้าไปหลังกับหลังไปหน้าได้เหมือนกัน
3) แบบหมุนภาพสามมิติ และการนับลูกบาศก์
เวลาวัตถุถูกหมุน ให้เลือกจุดอ้างอิงหนึ่งจุด เช่น มุมที่มีเครื่องหมาย แล้วติดตามเฉพาะจุดนั้นทีละ 90° อย่าพยายามหมุนทั้งภาพในใจพร้อมกัน และจำไว้ว่าการหมุนตามเข็มนาฬิกา 90° สามครั้ง ได้ผลเท่ากับหมุนทวนเข็มนาฬิกา 90° เพียงครั้งเดียว ช่วยลดขั้นตอนการคิดได้มาก
โจทย์ที่พบบ่อยอีกแบบคือ ลูกบาศก์ขนาด \(n \times n \times n\) ทาสีทุกด้าน แล้วตัดเป็นลูกบาศก์เล็ก \(n^3\) ลูก ให้นับว่าลูกเล็กมีสีกี่ด้าน
| จำนวนด้านที่มีสี | อยู่ตรงไหน | จำนวนลูก |
|---|---|---|
| 3 ด้าน | มุม | 8 เสมอ |
| 2 ด้าน | ขอบ (ไม่รวมมุม) | \(12(n-2)\) |
| 1 ด้าน | กลางหน้า | \(6(n-2)^2\) |
| ไม่มีสี | ข้างในสุด | \((n-2)^3\) |
สี 3 ด้าน = 8 ลูก · สี 2 ด้าน = 12 × 2 = 24 ลูก · สี 1 ด้าน = 6 × 2 × 2 = 24 ลูก · ไม่มีสี = 2 × 2 × 2 = 8 ลูก
ตรวจผลรวม 8 + 24 + 24 + 8 = 64 ครบพอดี
4) แบบประกอบภาพ และการพับเจาะกระดาษ
- ตรวจพื้นที่ก่อน พื้นที่รวมของชิ้นส่วนต้องเท่ากับพื้นที่ของรูปที่ต้องการ ถ้าไม่เท่า ตัดตัวเลือกนั้นได้เลย
- ดูรอยหยักและมุมแหลม ชิ้นที่มีรอยหยักต้องมีอีกชิ้นที่ยื่นมาเข้าคู่พอดี
- เริ่มจากชิ้นที่วางได้ทางเดียว แล้วจึงเติมชิ้นที่เหลือ
พื้นที่ทั้งหมด 16 ช่อง ชิ้นละ 4 ช่อง จึงต้องใช้ 16 ÷ 4 = 4 ชิ้น และปูได้จริง เพราะตัว L สองชิ้นต่อกันเป็นสี่เหลี่ยมขนาด 2 × 4 ได้ แล้วนำสี่เหลี่ยม 2 × 4 สองชุดมาวางคู่กันก็ได้ 4 × 4
โจทย์พับกระดาษแล้วเจาะรูใช้หลักว่า พับครึ่งหนึ่งครั้ง กระดาษซ้อนกันเพิ่มเป็นสองเท่า ถ้าเจาะรู 1 รูตรงที่ไม่โดนรอยพับ จะได้รูเท่ากับจำนวนชั้น คือพับ 1 ครั้งได้ 2 รู พับ 2 ครั้งได้ 4 รู พับ 3 ครั้งได้ 8 รู และตำแหน่งของรูจะสมมาตรกันตามแนวรอยพับเสมอ
สรุปสั้น ๆ
- ด้านมิติสัมพันธ์มี 4 แบบ คือ พับกล่อง หาภาพต่าง หมุนภาพสามมิติ และประกอบภาพ
- ในแถวตรงของแผ่นคลี่ หน้าที่เว้นกันหนึ่งหน้าอยู่ตรงข้ามกัน และหน้าตรงข้ามไม่มีวันติดกัน
- ลูกเต๋ามาตรฐานมีหน้าตรงข้ามรวมกันได้ 7 เสมอ
- ภาพที่หมุนได้ยังเป็นภาพเดิม แต่ภาพสะท้อนในกระจกเป็นคนละภาพ
- ลูกบาศก์ทาสีขนาด n: มุม 8 ลูก ขอบ 12(n − 2) ลูก กลางหน้า 6(n − 2)² ลูก
- พับครึ่งแต่ละครั้ง ชั้นกระดาษเพิ่มเป็นสองเท่า จำนวนรูที่เจาะจึงเพิ่มเป็นสองเท่า
- ประกอบภาพให้ตรวจพื้นที่รวมก่อน แล้วจึงดูรอยหยักของชิ้นส่วน