ตอนที่ 4 ความสามารถทางมิติสัมพันธ์

เตรียมสอบเข้ามหาวิทยาลัย ม.6อ่านประมาณ 7 นาทีแบบฝึก 9 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย
หมายเหตุ โจทย์ในตอนนี้เป็นแนวข้อสอบที่แต่งขึ้นเพื่อฝึก ไม่ใช่ข้อสอบของจริง แบบฝึกในเว็บมี 4 ตัวเลือก ส่วนข้อสอบ TGAT2 ตามโครงสร้าง TCAS70 มี 5 ตัวเลือก

ภาพรวมด้านมิติสัมพันธ์

ด้านนี้วัดว่าเรา มองภาพในใจ ได้ดีแค่ไหน เช่น นึกออกว่าแผ่นกระดาษพับแล้วเป็นกล่องแบบใด หรือภาพที่หมุนไปแล้วยังเป็นภาพเดิมหรือไม่ ในห้องสอบ โจทย์ด้านนี้ส่วนใหญ่เป็นรูปภาพ ส่วนแบบฝึกในเว็บนี้บรรยายเป็นข้อความ จึงแนะนำให้วาดภาพตามโจทย์ลงกระดาษทดทุกครั้ง ซึ่งเป็นนิสัยที่ช่วยได้มากเวลาสอบ

รูปแบบโจทย์ให้ทำอะไรเคล็ดลับสำคัญ
แบบพับกล่องดูแผ่นคลี่ แล้วเลือกกล่องที่พับได้จริงหาคู่หน้าตรงข้ามให้ครบก่อน
แบบหาภาพต่างหาภาพที่ไม่ใช่ภาพเดียวกับภาพอื่นเมื่อหมุนหมุนได้ แต่ภาพสะท้อนในกระจกไม่ใช่ภาพเดียวกัน
แบบหมุนภาพสามมิติดูวัตถุสามมิติที่ถูกหมุนไปในทิศต่าง ๆเลือกจุดอ้างอิงหนึ่งจุดแล้วติดตามจุดนั้น
แบบประกอบภาพนำชิ้นส่วนมาต่อกันให้ได้รูปที่กำหนดตรวจพื้นที่รวมและรอยหยักก่อน

1) แบบพับกล่อง: อ่านแผ่นคลี่ลูกบาศก์

ลูกบาศก์มี 6 หน้า แบ่งเป็นคู่ตรงข้ามกัน 3 คู่ หน้าที่อยู่ตรงข้ามกันจะไม่มีวันอยู่ติดกัน ถ้าหาคู่ตรงข้ามได้ครบ ก็ตัดตัวเลือกที่วางหน้าคู่ตรงข้ามไว้ติดกันทิ้งได้ทันที กฎที่ใช้บ่อยมีดังนี้

  • ในแถวตรงที่มีหน้าเรียงติดกัน หน้าที่เว้นกันหนึ่งหน้าจะอยู่ตรงข้ามกัน เช่น แถว A B C D จะได้ A ตรงข้าม C และ B ตรงข้าม D
  • ในแผ่นคลี่ที่มีแถวกลาง 4 หน้า หน้าที่ยื่นไปด้านบนของแถว กับหน้าที่ยื่นไปด้านล่างของแถว จะกลายเป็นฝาบนกับฝาล่าง จึงอยู่ตรงข้ามกัน
  • หน้าสองหน้าที่มีขอบติดกันในแผ่นคลี่ จะยังติดกันเมื่อพับเป็นกล่องเสมอ
ABCDEF
แผ่นคลี่ลูกบาศก์ หน้าที่มีสีเดียวกันจะอยู่ตรงข้ามกันเมื่อพับเป็นกล่อง
ตัวอย่าง จากแผ่นคลี่ในภาพ แถวกลางคือ A B C D และมี E อยู่เหนือ B กับ F อยู่ใต้ B
คู่ตรงข้ามคือ A กับ C, B กับ D และ E กับ F
ถ้าวางกล่องให้ A อยู่ด้านหน้าและ E อยู่ด้านบน หน้าด้านหลังต้องเป็น C และหน้าด้านล่างต้องเป็น F ตัวเลือกใดที่เห็น E กับ F อยู่ติดกัน ตัดทิ้งได้ทันที

โจทย์ลูกเต๋าก็ใช้หลักเดียวกัน ลูกเต๋ามาตรฐานมีหน้าตรงข้ามรวมกันได้ 7 เสมอ คือ 1 คู่กับ 6, 2 คู่กับ 5 และ 3 คู่กับ 4 ถ้ารู้หน้าใดหน้าหนึ่ง ก็รู้หน้าตรงข้ามทันที

2) แบบหาภาพต่าง: หมุนได้ แต่กลับด้านไม่ได้

ภาพที่ได้จากการหมุนยังเป็นภาพเดียวกัน แต่ภาพที่ได้จากการส่องกระจกหรือพลิกกลับด้านเป็นคนละภาพ เหมือนมือซ้ายกับมือขวาที่หมุนอย่างไรก็ทับกันไม่สนิท วิธีตรวจคือเลือก ส่วนเด่นสองส่วน ของภาพ แล้วดูว่าส่วนหนึ่งอยู่ทางไหนของอีกส่วน เมื่อหมุนภาพ ความสัมพันธ์นี้ต้องหมุนตามไปด้วยเสมอ

ตัวอย่าง ภาพต้นแบบเป็นลูกศรชี้ขึ้น มีจุดอยู่ทางซ้ายของลูกศร เมื่อหมุนตามเข็มนาฬิกาจะได้ดังนี้
หมุน 90° : ลูกศรชี้ขวา จุดอยู่ด้านบน
หมุน 180° : ลูกศรชี้ลง จุดอยู่ทางขวา
หมุน 270° : ลูกศรชี้ซ้าย จุดอยู่ด้านล่าง
แต่ภาพ "ลูกศรชี้ขึ้น จุดอยู่ทางขวา" หมุนอย่างไรก็ไม่ได้ เพราะเป็นภาพสะท้อนในกระจกของต้นแบบ ภาพนี้จึงเป็นภาพต่าง

ตัวอักษรภาษาอังกฤษช่วยฝึกได้ดี ตัว R F G J L เมื่อส่องกระจกที่ตั้งอยู่ด้านข้างจะกลับด้านจนเป็นคนละรูป ส่วนตัว A H I M O T U V W X Y สมมาตรซ้ายขวา จึงดูเหมือนเดิมในกระจก คำที่ดูเหมือนเดิมในกระจกได้ ต้องประกอบด้วยตัวอักษรที่สมมาตรทั้งหมด และอ่านจากหน้าไปหลังกับหลังไปหน้าได้เหมือนกัน

3) แบบหมุนภาพสามมิติ และการนับลูกบาศก์

เวลาวัตถุถูกหมุน ให้เลือกจุดอ้างอิงหนึ่งจุด เช่น มุมที่มีเครื่องหมาย แล้วติดตามเฉพาะจุดนั้นทีละ 90° อย่าพยายามหมุนทั้งภาพในใจพร้อมกัน และจำไว้ว่าการหมุนตามเข็มนาฬิกา 90° สามครั้ง ได้ผลเท่ากับหมุนทวนเข็มนาฬิกา 90° เพียงครั้งเดียว ช่วยลดขั้นตอนการคิดได้มาก

โจทย์ที่พบบ่อยอีกแบบคือ ลูกบาศก์ขนาด \(n \times n \times n\) ทาสีทุกด้าน แล้วตัดเป็นลูกบาศก์เล็ก \(n^3\) ลูก ให้นับว่าลูกเล็กมีสีกี่ด้าน

จำนวนด้านที่มีสีอยู่ตรงไหนจำนวนลูก
3 ด้านมุม8 เสมอ
2 ด้านขอบ (ไม่รวมมุม)\(12(n-2)\)
1 ด้านกลางหน้า\(6(n-2)^2\)
ไม่มีสีข้างในสุด\((n-2)^3\)
ตัวอย่าง ลูกบาศก์ขนาด 4 × 4 × 4 ทาสีรอบด้านแล้วตัดเป็นลูกเล็ก 64 ลูก
สี 3 ด้าน = 8 ลูก · สี 2 ด้าน = 12 × 2 = 24 ลูก · สี 1 ด้าน = 6 × 2 × 2 = 24 ลูก · ไม่มีสี = 2 × 2 × 2 = 8 ลูก
ตรวจผลรวม 8 + 24 + 24 + 8 = 64 ครบพอดี

4) แบบประกอบภาพ และการพับเจาะกระดาษ

  • ตรวจพื้นที่ก่อน พื้นที่รวมของชิ้นส่วนต้องเท่ากับพื้นที่ของรูปที่ต้องการ ถ้าไม่เท่า ตัดตัวเลือกนั้นได้เลย
  • ดูรอยหยักและมุมแหลม ชิ้นที่มีรอยหยักต้องมีอีกชิ้นที่ยื่นมาเข้าคู่พอดี
  • เริ่มจากชิ้นที่วางได้ทางเดียว แล้วจึงเติมชิ้นที่เหลือ
ตัวอย่าง ต้องการปูตาราง 4 × 4 ช่อง ด้วยชิ้นส่วนรูปตัว L ที่มี 4 ช่อง ต้องใช้กี่ชิ้น
พื้นที่ทั้งหมด 16 ช่อง ชิ้นละ 4 ช่อง จึงต้องใช้ 16 ÷ 4 = 4 ชิ้น และปูได้จริง เพราะตัว L สองชิ้นต่อกันเป็นสี่เหลี่ยมขนาด 2 × 4 ได้ แล้วนำสี่เหลี่ยม 2 × 4 สองชุดมาวางคู่กันก็ได้ 4 × 4

โจทย์พับกระดาษแล้วเจาะรูใช้หลักว่า พับครึ่งหนึ่งครั้ง กระดาษซ้อนกันเพิ่มเป็นสองเท่า ถ้าเจาะรู 1 รูตรงที่ไม่โดนรอยพับ จะได้รูเท่ากับจำนวนชั้น คือพับ 1 ครั้งได้ 2 รู พับ 2 ครั้งได้ 4 รู พับ 3 ครั้งได้ 8 รู และตำแหน่งของรูจะสมมาตรกันตามแนวรอยพับเสมอ

สรุปสั้น ๆ

  • ด้านมิติสัมพันธ์มี 4 แบบ คือ พับกล่อง หาภาพต่าง หมุนภาพสามมิติ และประกอบภาพ
  • ในแถวตรงของแผ่นคลี่ หน้าที่เว้นกันหนึ่งหน้าอยู่ตรงข้ามกัน และหน้าตรงข้ามไม่มีวันติดกัน
  • ลูกเต๋ามาตรฐานมีหน้าตรงข้ามรวมกันได้ 7 เสมอ
  • ภาพที่หมุนได้ยังเป็นภาพเดิม แต่ภาพสะท้อนในกระจกเป็นคนละภาพ
  • ลูกบาศก์ทาสีขนาด n: มุม 8 ลูก ขอบ 12(n − 2) ลูก กลางหน้า 6(n − 2)² ลูก
  • พับครึ่งแต่ละครั้ง ชั้นกระดาษเพิ่มเป็นสองเท่า จำนวนรูที่เจาะจึงเพิ่มเป็นสองเท่า
  • ประกอบภาพให้ตรวจพื้นที่รวมก่อน แล้วจึงดูรอยหยักของชิ้นส่วน
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน TGAT2 การคิดอย่างมีเหตุผลสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.แผ่นคลี่ลูกบาศก์มีแถวกลาง 4 หน้า คือ A B C D เรียงจากซ้ายไปขวา หน้า E ติดอยู่ด้านบนของหน้า B และหน้า F ติดอยู่ด้านล่างของหน้า B เมื่อพับเป็นลูกบาศก์ หน้าใดอยู่ตรงข้ามกับหน้า A
ในแถวตรงที่มีหน้าเรียงติดกัน หน้าที่เว้นกันหนึ่งหน้าจะอยู่ตรงข้ามกัน A กับ C จึงอยู่ตรงข้ามกัน ส่วน B และ D อยู่ติดกับ A และ E เป็นฝาบนซึ่งติดกับทุกหน้าในแถวกลาง
2.จากแผ่นคลี่เดียวกัน (แถวกลาง A B C D, หน้า E อยู่เหนือ B, หน้า F อยู่ใต้ B) เมื่อพับเป็นลูกบาศก์แล้ว หน้าใดไม่มีขอบติดกับหน้า E
หน้า E กับหน้า F กลายเป็นฝาบนกับฝาล่าง จึงอยู่ตรงข้ามกันและไม่มีขอบร่วมกัน ส่วนหน้า A C D อยู่ในแถวกลางที่พันรอบกล่อง จึงมีขอบติดกับฝาบนทุกหน้า
3.ลูกเต๋ามาตรฐานวางอยู่บนโต๊ะ หน้าบนเป็น 2 และหน้าที่หันเข้าหาเราเป็น 3 หน้าที่ติดโต๊ะและหน้าด้านหลังเป็นแต้มใด
หน้าตรงข้ามของลูกเต๋ามาตรฐานรวมกันได้ 7 หน้าล่างอยู่ตรงข้ามหน้าบนที่เป็น 2 จึงเป็น 5 และหน้าหลังอยู่ตรงข้ามหน้าที่เป็น 3 จึงเป็น 4 คนที่สลับเป็นหน้าล่าง 4 จับคู่ผิดหน้า
4.ถ้าส่องคำต่อไปนี้กับกระจกที่ตั้งอยู่ด้านข้างคำ คำใดจะดูเหมือนเดิมทุกประการ
คำที่ดูเหมือนเดิมในกระจกต้องอ่านกลับหลังได้เหมือนเดิม และทุกตัวอักษรต้องสมมาตรซ้ายขวา M และ O สมมาตร จึงได้ MOM ส่วน NOON อ่านกลับได้แต่ตัว N กลับด้าน และ D กับ B ก็กลับด้านเช่นกัน
5.ภาพต้นแบบเป็นลูกศรชี้ขึ้นที่มีจุดอยู่ทางซ้ายของลูกศร ภาพใดไม่สามารถได้จากการหมุนภาพต้นแบบ
หมุนตามเข็มนาฬิกา 90° ได้ลูกศรชี้ขวาจุดอยู่บน หมุน 180° ได้ลูกศรชี้ลงจุดอยู่ขวา หมุน 270° ได้ลูกศรชี้ซ้ายจุดอยู่ล่าง ส่วนลูกศรชี้ขึ้นแต่จุดย้ายไปทางขวาเป็นภาพสะท้อนในกระจก ซึ่งหมุนอย่างไรก็ไม่ได้
6.พับกระดาษสี่เหลี่ยมจัตุรัสครึ่งหนึ่งจากซ้ายไปขวา แล้วพับครึ่งอีกครั้งจากบนลงล่าง จากนั้นเจาะรู 1 รูตรงกลางกระดาษที่พับแล้ว (ไม่โดนรอยพับ) เมื่อคลี่ออกจะเห็นรูกี่รู
พับครึ่งสองครั้งทำให้กระดาษซ้อนกัน 4 ชั้น การเจาะ 1 ครั้งจึงทะลุ 4 ชั้นพร้อมกัน ได้ 4 รู คนที่ตอบ 2 รูนับเพียงการพับครั้งเดียว ส่วน 8 รูคือกรณีพับสามครั้ง
7.ลูกบาศก์ขนาด 3 × 3 × 3 ทาสีทุกด้านด้านนอก แล้วตัดเป็นลูกบาศก์เล็ก 27 ลูกเท่า ๆ กัน ลูกบาศก์เล็กที่มีสีเพียง 2 ด้านมีกี่ลูก
ลูกที่มีสี 2 ด้านอยู่ตรงขอบที่ไม่ใช่มุม ลูกบาศก์มี 12 ขอบ แต่ละขอบมีลูกแบบนี้ 3 − 2 = 1 ลูก รวม 12 ลูก ส่วน 8 ลูกคือลูกที่มุมซึ่งมีสี 3 ด้าน และ 6 ลูกคือลูกกลางหน้าซึ่งมีสีด้านเดียว
8.สี่เหลี่ยมจัตุรัสมีจุดอยู่ที่มุมบนซ้าย ถ้าหมุนสี่เหลี่ยมนี้ตามเข็มนาฬิกาครั้งละ 90 องศา ทั้งหมด 3 ครั้ง จุดจะไปอยู่ที่มุมใด
หมุนตามเข็มนาฬิกา 90° สามครั้งเท่ากับหมุนทวนเข็มนาฬิกา 90° หนึ่งครั้ง จุดที่มุมบนซ้ายจึงเลื่อนลงไปอยู่มุมล่างซ้าย ถ้าไล่ทีละครั้งจะได้ บนซ้าย → บนขวา → ล่างขวา → ล่างซ้าย
9.ตัดสี่เหลี่ยมจัตุรัสด้านยาว 1 หน่วยตามแนวเส้นทแยงมุม ได้สามเหลี่ยมมุมฉากสองชิ้น ถ้าต้องการนำสามเหลี่ยมขนาดนี้มาต่อเป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัสด้านยาว 2 หน่วย ต้องใช้สามเหลี่ยมกี่ชิ้น
สามเหลี่ยมแต่ละชิ้นมีพื้นที่ครึ่งตารางหน่วย สี่เหลี่ยมจัตุรัสด้าน 2 หน่วยมีพื้นที่ 4 ตารางหน่วย จึงต้องใช้ 4 ÷ 0.5 = 8 ชิ้น คนที่ตอบ 4 ชิ้นลืมว่าด้านยาวเพิ่ม 2 เท่าทำให้พื้นที่เพิ่ม 4 เท่า