พัฒนาการและโครงสร้างของตารางธาตุ
ตารางธาตุ (periodic table) คือตารางที่จัดธาตุไว้อย่างเป็นระเบียบ เพื่อให้เห็นว่าธาตุที่อยู่ใกล้กันหรืออยู่แนวเดียวกันมีสมบัติคล้ายกัน ลองนึกถึงชั้นวางของในร้านสะดวกซื้อที่แยกหมวดไว้ชัดเจน พอรู้ว่าของอยู่หมวดไหนก็เดาสมบัติได้ทันที
จากเมนเดเลเอฟถึงโมสลีย์
- ดิมิทรี เมนเดเลเอฟ (Mendeleev) เสนอตารางธาตุใน ค.ศ. 1869 โดยเรียงธาตุตาม มวลอะตอมที่เพิ่มขึ้น และจัดธาตุที่สมบัติคล้ายกันไว้แถวเดียวกัน จุดเด่นคือเขาเว้นช่องว่างไว้ให้ธาตุที่ยังไม่มีใครค้นพบ แล้วทำนายสมบัติของธาตุนั้นไว้ล่วงหน้า ต่อมามีการค้นพบแกลเลียมและเจอร์เมเนียมซึ่งสมบัติตรงกับที่ทำนายไว้ใกล้เคียงมาก
- ข้อบกพร่องของการเรียงตามมวลคือบางคู่ เช่น เทลลูเรียมกับไอโอดีน ถ้าเรียงตามมวลแล้วสมบัติจะไม่เข้ากลุ่ม ต้องสลับตำแหน่งเอง
- เฮนรี โมสลีย์ (Moseley) ศึกษาเอกซเรย์ของธาตุราว ค.ศ. 1913 และพบว่าสมบัติของธาตุสัมพันธ์กับ เลขอะตอม ตารางธาตุปัจจุบันจึงเรียงตาม เลขอะตอมที่เพิ่มขึ้น ซึ่งแก้ปัญหาการสลับตำแหน่งได้
กฎพีริออดิก (periodic law): สมบัติของธาตุเป็นไปตามฟังก์ชันเป็นรอบ (เกิดซ้ำเป็นช่วง ๆ) ของเลขอะตอม
โครงสร้างของตารางธาตุ
- คาบ (period) คือแถวแนวนอน มี 7 คาบ
- หมู่ (group) คือแถวแนวตั้ง มี 18 หมู่ แบ่งเป็น หมู่ A (ธาตุเรพรีเซนเททีฟ 1A–8A) และ หมู่ B (ธาตุแทรนซิชัน)
วิธีหาตำแหน่งจากการจัดเรียงอิเล็กตรอน (ธาตุหมู่ A):
- เลขคาบ = เลขระดับพลังงานหลักสูงสุดที่มีอิเล็กตรอนอยู่
- เลขหมู่ A = จำนวนเวเลนซ์อิเล็กตรอน (ยกเว้น He มี 2 ตัวแต่อยู่หมู่ 8A)
เลขอะตอม 17: จัดเรียงอิเล็กตรอนเป็น 2, 8, 7 มี 3 ระดับพลังงาน จึงอยู่ คาบ 3 เวเลนซ์อิเล็กตรอน 7 ตัว จึงอยู่ หมู่ 7A (ฮาโลเจน คือคลอรีน)
เลขอะตอม 19: จัดเรียงเป็น 2, 8, 8, 1 มี 4 ระดับพลังงาน จึงอยู่ คาบ 4 เวเลนซ์อิเล็กตรอน 1 ตัว จึงอยู่ หมู่ 1A (โลหะแอลคาไล คือโพแทสเซียม)
ธาตุแทรนซิชัน (หมู่ B) คือธาตุที่อิเล็กตรอนตัวสุดท้ายเข้าไปอยู่ในระดับพลังงานย่อย d เช่น Fe และ Cu อยู่คาบ 4 เพราะมีอิเล็กตรอนในระดับ n = 4
การจำแนกธาตุและกลุ่มธาตุสำคัญ
ธาตุแบ่งตามสมบัติได้ 3 กลุ่มใหญ่ ในตารางธาตุจะมีเส้นขั้นบันไดคั่นอยู่ ด้านซ้ายของเส้นส่วนใหญ่เป็นโลหะ ด้านขวาส่วนใหญ่เป็นอโลหะ และธาตุที่ติดกับเส้นเป็นกึ่งโลหะ
| กลุ่ม | สมบัติเด่น | ตัวอย่าง |
|---|---|---|
| โลหะ | นำไฟฟ้าและความร้อนดี ผิวมันวาว ตีเป็นแผ่นหรือดึงเป็นเส้นได้ | Na, Mg, Al, Fe, Cu |
| อโลหะ | ไม่นำไฟฟ้า (ยกเว้นบางรูป เช่น แกรไฟต์) เปราะ ผิวไม่มันวาว | C, N, O, S, Cl |
| กึ่งโลหะ | สมบัติอยู่ระหว่างโลหะกับอโลหะ นำไฟฟ้าได้ปานกลาง | B, Si, Ge, As, Sb, Te |
กลุ่มธาตุที่ควรรู้จักชื่อ:
- หมู่ 1A โลหะแอลคาไล (alkali metals): Li, Na, K ... ไม่รวมไฮโดรเจน ว่องไวมาก ทำปฏิกิริยากับน้ำรุนแรง
- หมู่ 2A โลหะแอลคาไลน์เอิร์ท (alkaline earth metals): Be, Mg, Ca ... ว่องไวรองลงมา
- หมู่ 7A ฮาโลเจน (halogens): F, Cl, Br, I เป็นอโลหะที่ว่องไวมาก
- หมู่ 8A แก๊สเฉื่อย (noble gases): He, Ne, Ar ... เสถียรมาก แทบไม่ทำปฏิกิริยา
- ธาตุแทรนซิชัน (transition elements): หมู่ B เป็นโลหะทั้งหมด มักให้สารประกอบที่มีสี
แนวโน้มสมบัติตามหมู่และคาบ
ตัวแปรหลักที่ใช้อธิบายคือ ประจุบวกของนิวเคลียสที่เวเลนซ์อิเล็กตรอนรู้สึกได้ และ จำนวนระดับพลังงาน เมื่อเลื่อนลงตามหมู่ จำนวนระดับพลังงานเพิ่ม อิเล็กตรอนวงนอกอยู่ไกลนิวเคลียสขึ้น เมื่อเลื่อนไปทางขวาในคาบเดียวกัน ระดับพลังงานเท่าเดิม แต่โปรตอนเพิ่ม แรงดึงดูดจึงมากขึ้น
| สมบัติ | ลงตามหมู่ | ซ้ายไปขวาตามคาบ |
|---|---|---|
| รัศมีอะตอม | เพิ่มขึ้น | ลดลง |
| พลังงานไอออไนเซชัน | ลดลง | เพิ่มขึ้นโดยทั่วไป |
| อิเล็กโทรเนกาติวิตี | ลดลง | เพิ่มขึ้น |
| สัมพรรคภาพอิเล็กตรอน (คายพลังงานเมื่อรับอิเล็กตรอน) | ลดลงโดยทั่วไป | เพิ่มขึ้นโดยทั่วไป |
| ความเป็นโลหะ | เพิ่มขึ้น | ลดลง |
- รัศมีอะตอม: ลงตามหมู่ใหญ่ขึ้นเพราะมีระดับพลังงานเพิ่ม ตามคาบเล็กลงเพราะนิวเคลียสดึงอิเล็กตรอนวงนอกเข้ามามากขึ้น
- พลังงานไอออไนเซชัน (ionization energy) คือพลังงานน้อยที่สุดที่ใช้ดึงอิเล็กตรอนออกจากอะตอมในสถานะแก๊สหนึ่งตัว ยิ่งอิเล็กตรอนอยู่ใกล้และถูกดึงแน่น ยิ่งใช้พลังงานมาก จึงมีแนวโน้มตรงข้ามกับรัศมี
- สัมพรรคภาพอิเล็กตรอน (electron affinity) คือพลังงานที่เปลี่ยนไปเมื่ออะตอมแก๊สรับอิเล็กตรอน ธาตุหมู่ 7A คายพลังงานมาก จึงรับอิเล็กตรอนได้ง่าย
- อิเล็กโทรเนกาติวิตี (electronegativity) คือความสามารถของอะตอมในการดึงอิเล็กตรอนคู่ร่วมพันธะ F มีค่าสูงสุดของตารางธาตุ
Na และ Mg อยู่คาบ 3 ส่วน K อยู่คาบ 4 (หมู่ 1A เหมือน Na)
รัศมี: Mg เล็กกว่า Na เพราะอยู่ทางขวาในคาบเดียวกัน และ K ใหญ่กว่า Na เพราะอยู่ถัดลงมาในหมู่ จึงได้ Mg น้อยกว่า Na น้อยกว่า K
พลังงานไอออไนเซชัน: ตรงข้ามกับรัศมี จึงได้ K น้อยกว่า Na น้อยกว่า Mg
โลหะ อโลหะ และออกไซด์
ธาตุที่ความเป็นโลหะสูงจะให้อิเล็กตรอนง่าย ธาตุโลหะจึงอยู่ซ้ายล่างของตาราง ส่วนอโลหะที่รับอิเล็กตรอนง่ายอยู่ขวาบน ออกไซด์ของธาตุเป็นไปตามนี้
- ออกไซด์ของโลหะ (เช่น Na₂O, MgO, CaO) ละลายน้ำหรือทำปฏิกิริยาแล้วให้ สมบัติเป็นเบส
- ออกไซด์ของอโลหะ (เช่น CO₂, SO₂, SO₃, P₄O₁₀) ให้ สมบัติเป็นกรด
- ออกไซด์ของ Al (Al₂O₃) และธาตุบางตัวที่อยู่ใกล้เส้นแบ่งโลหะ-อโลหะ เป็น แอมโฟเทอริก (amphoteric) ทำปฏิกิริยาได้ทั้งกับกรดและเบส
ในคาบ 3 จากซ้ายไปขวา ออกไซด์เปลี่ยนจากเบส (Na₂O, MgO) เป็นแอมโฟเทอริก (Al₂O₃) แล้วเป็นกรด (SiO₂ ไปจนถึงออกไซด์ของ P, S, Cl)
แนวทางทำโจทย์เปรียบเทียบ
- เขียนการจัดเรียงอิเล็กตรอน แล้วหาคาบและหมู่ของทุกธาตุ
- ถ้าอยู่หมู่เดียวกัน ให้เทียบว่าใครอยู่คาบต่ำกว่า (ระดับพลังงานมากกว่า)
- ถ้าอยู่คาบเดียวกัน ให้เทียบว่าใครอยู่ทางขวากว่า (โปรตอนมากกว่า)
- ถ้าอยู่คนละหมู่คนละคาบ ให้หาธาตุอ้างอิงที่อยู่หมู่หรือคาบเดียวกับตัวใดตัวหนึ่ง แล้วเทียบทีละขั้น
- เช็กข้อยกเว้นของพลังงานไอออไนเซชัน (2A กับ 3A และ 5A กับ 6A) เสมอ
สรุปสั้น ๆ
- เมนเดเลเอฟเรียงธาตุตามมวลอะตอม ส่วนโมสลีย์พบว่าควรเรียงตามเลขอะตอม ตารางธาตุปัจจุบันจึงเรียงตามเลขอะตอม
- ตารางธาตุมี 7 คาบและ 18 หมู่ เลขคาบ = จำนวนระดับพลังงานที่มีอิเล็กตรอน เลขหมู่ A = จำนวนเวเลนซ์อิเล็กตรอน
- กลุ่มธาตุสำคัญ ได้แก่ โลหะแอลคาไล (1A) แอลคาไลน์เอิร์ท (2A) ฮาโลเจน (7A) แก๊สเฉื่อย (8A) และธาตุแทรนซิชัน (หมู่ B)
- ลงตามหมู่ รัศมีอะตอมเพิ่ม แต่พลังงานไอออไนเซชันและอิเล็กโทรเนกาติวิตีลดลง ไปทางขวาตามคาบเป็นไปในทางตรงข้าม
- ข้อยกเว้นของพลังงานไอออไนเซชัน: Be สูงกว่า B และ N สูงกว่า O
- ออกไซด์ของโลหะเป็นเบส ของอโลหะเป็นกรด และ Al₂O₃ เป็นแอมโฟเทอริก