หน้าแรก › เคมี › ม.4 อะตอมและสมบัติของธาตุ › ตารางธาตุและสมบัติตามหมู่คาบ

ตอนที่ 4 ตารางธาตุและสมบัติตามหมู่และคาบ

เคมี ม.4อ่านประมาณ 9 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

พัฒนาการและโครงสร้างของตารางธาตุ

ตารางธาตุ (periodic table) คือตารางที่จัดธาตุไว้อย่างเป็นระเบียบ เพื่อให้เห็นว่าธาตุที่อยู่ใกล้กันหรืออยู่แนวเดียวกันมีสมบัติคล้ายกัน ลองนึกถึงชั้นวางของในร้านสะดวกซื้อที่แยกหมวดไว้ชัดเจน พอรู้ว่าของอยู่หมวดไหนก็เดาสมบัติได้ทันที

จากเมนเดเลเอฟถึงโมสลีย์

  • ดิมิทรี เมนเดเลเอฟ (Mendeleev) เสนอตารางธาตุใน ค.ศ. 1869 โดยเรียงธาตุตาม มวลอะตอมที่เพิ่มขึ้น และจัดธาตุที่สมบัติคล้ายกันไว้แถวเดียวกัน จุดเด่นคือเขาเว้นช่องว่างไว้ให้ธาตุที่ยังไม่มีใครค้นพบ แล้วทำนายสมบัติของธาตุนั้นไว้ล่วงหน้า ต่อมามีการค้นพบแกลเลียมและเจอร์เมเนียมซึ่งสมบัติตรงกับที่ทำนายไว้ใกล้เคียงมาก
  • ข้อบกพร่องของการเรียงตามมวลคือบางคู่ เช่น เทลลูเรียมกับไอโอดีน ถ้าเรียงตามมวลแล้วสมบัติจะไม่เข้ากลุ่ม ต้องสลับตำแหน่งเอง
  • เฮนรี โมสลีย์ (Moseley) ศึกษาเอกซเรย์ของธาตุราว ค.ศ. 1913 และพบว่าสมบัติของธาตุสัมพันธ์กับ เลขอะตอม ตารางธาตุปัจจุบันจึงเรียงตาม เลขอะตอมที่เพิ่มขึ้น ซึ่งแก้ปัญหาการสลับตำแหน่งได้

กฎพีริออดิก (periodic law): สมบัติของธาตุเป็นไปตามฟังก์ชันเป็นรอบ (เกิดซ้ำเป็นช่วง ๆ) ของเลขอะตอม

โครงสร้างของตารางธาตุ

  • คาบ (period) คือแถวแนวนอน มี 7 คาบ
  • หมู่ (group) คือแถวแนวตั้ง มี 18 หมู่ แบ่งเป็น หมู่ A (ธาตุเรพรีเซนเททีฟ 1A–8A) และ หมู่ B (ธาตุแทรนซิชัน)

วิธีหาตำแหน่งจากการจัดเรียงอิเล็กตรอน (ธาตุหมู่ A):

  • เลขคาบ = เลขระดับพลังงานหลักสูงสุดที่มีอิเล็กตรอนอยู่
  • เลขหมู่ A = จำนวนเวเลนซ์อิเล็กตรอน (ยกเว้น He มี 2 ตัวแต่อยู่หมู่ 8A)
ตัวอย่างที่ 1 หาตำแหน่งของธาตุที่มีเลขอะตอม 17 และ 19
เลขอะตอม 17: จัดเรียงอิเล็กตรอนเป็น 2, 8, 7 มี 3 ระดับพลังงาน จึงอยู่ คาบ 3 เวเลนซ์อิเล็กตรอน 7 ตัว จึงอยู่ หมู่ 7A (ฮาโลเจน คือคลอรีน)
เลขอะตอม 19: จัดเรียงเป็น 2, 8, 8, 1 มี 4 ระดับพลังงาน จึงอยู่ คาบ 4 เวเลนซ์อิเล็กตรอน 1 ตัว จึงอยู่ หมู่ 1A (โลหะแอลคาไล คือโพแทสเซียม)

ธาตุแทรนซิชัน (หมู่ B) คือธาตุที่อิเล็กตรอนตัวสุดท้ายเข้าไปอยู่ในระดับพลังงานย่อย d เช่น Fe และ Cu อยู่คาบ 4 เพราะมีอิเล็กตรอนในระดับ n = 4

การจำแนกธาตุและกลุ่มธาตุสำคัญ

ธาตุแบ่งตามสมบัติได้ 3 กลุ่มใหญ่ ในตารางธาตุจะมีเส้นขั้นบันไดคั่นอยู่ ด้านซ้ายของเส้นส่วนใหญ่เป็นโลหะ ด้านขวาส่วนใหญ่เป็นอโลหะ และธาตุที่ติดกับเส้นเป็นกึ่งโลหะ

กลุ่มสมบัติเด่นตัวอย่าง
โลหะนำไฟฟ้าและความร้อนดี ผิวมันวาว ตีเป็นแผ่นหรือดึงเป็นเส้นได้Na, Mg, Al, Fe, Cu
อโลหะไม่นำไฟฟ้า (ยกเว้นบางรูป เช่น แกรไฟต์) เปราะ ผิวไม่มันวาวC, N, O, S, Cl
กึ่งโลหะสมบัติอยู่ระหว่างโลหะกับอโลหะ นำไฟฟ้าได้ปานกลางB, Si, Ge, As, Sb, Te

กลุ่มธาตุที่ควรรู้จักชื่อ:

  • หมู่ 1A โลหะแอลคาไล (alkali metals): Li, Na, K ... ไม่รวมไฮโดรเจน ว่องไวมาก ทำปฏิกิริยากับน้ำรุนแรง
  • หมู่ 2A โลหะแอลคาไลน์เอิร์ท (alkaline earth metals): Be, Mg, Ca ... ว่องไวรองลงมา
  • หมู่ 7A ฮาโลเจน (halogens): F, Cl, Br, I เป็นอโลหะที่ว่องไวมาก
  • หมู่ 8A แก๊สเฉื่อย (noble gases): He, Ne, Ar ... เสถียรมาก แทบไม่ทำปฏิกิริยา
  • ธาตุแทรนซิชัน (transition elements): หมู่ B เป็นโลหะทั้งหมด มักให้สารประกอบที่มีสี
ระวัง ไฮโดรเจนอยู่หมู่ 1A แต่ไม่ใช่โลหะแอลคาไล เพราะเป็นอโลหะที่เป็นแก๊ส และ He อยู่หมู่ 8A ทั้งที่มีเวเลนซ์อิเล็กตรอนเพียง 2 ตัว

แนวโน้มสมบัติตามหมู่และคาบ

ตัวแปรหลักที่ใช้อธิบายคือ ประจุบวกของนิวเคลียสที่เวเลนซ์อิเล็กตรอนรู้สึกได้ และ จำนวนระดับพลังงาน เมื่อเลื่อนลงตามหมู่ จำนวนระดับพลังงานเพิ่ม อิเล็กตรอนวงนอกอยู่ไกลนิวเคลียสขึ้น เมื่อเลื่อนไปทางขวาในคาบเดียวกัน ระดับพลังงานเท่าเดิม แต่โปรตอนเพิ่ม แรงดึงดูดจึงมากขึ้น

สมบัติลงตามหมู่ซ้ายไปขวาตามคาบ
รัศมีอะตอมเพิ่มขึ้นลดลง
พลังงานไอออไนเซชันลดลงเพิ่มขึ้นโดยทั่วไป
อิเล็กโทรเนกาติวิตีลดลงเพิ่มขึ้น
สัมพรรคภาพอิเล็กตรอน (คายพลังงานเมื่อรับอิเล็กตรอน)ลดลงโดยทั่วไปเพิ่มขึ้นโดยทั่วไป
ความเป็นโลหะเพิ่มขึ้นลดลง
  • รัศมีอะตอม: ลงตามหมู่ใหญ่ขึ้นเพราะมีระดับพลังงานเพิ่ม ตามคาบเล็กลงเพราะนิวเคลียสดึงอิเล็กตรอนวงนอกเข้ามามากขึ้น
  • พลังงานไอออไนเซชัน (ionization energy) คือพลังงานน้อยที่สุดที่ใช้ดึงอิเล็กตรอนออกจากอะตอมในสถานะแก๊สหนึ่งตัว ยิ่งอิเล็กตรอนอยู่ใกล้และถูกดึงแน่น ยิ่งใช้พลังงานมาก จึงมีแนวโน้มตรงข้ามกับรัศมี
  • สัมพรรคภาพอิเล็กตรอน (electron affinity) คือพลังงานที่เปลี่ยนไปเมื่ออะตอมแก๊สรับอิเล็กตรอน ธาตุหมู่ 7A คายพลังงานมาก จึงรับอิเล็กตรอนได้ง่าย
  • อิเล็กโทรเนกาติวิตี (electronegativity) คือความสามารถของอะตอมในการดึงอิเล็กตรอนคู่ร่วมพันธะ F มีค่าสูงสุดของตารางธาตุ
ตัวอย่างที่ 2 เรียงรัศมีอะตอมและพลังงานไอออไนเซชันลำดับที่ 1 ของ Na, Mg, K
Na และ Mg อยู่คาบ 3 ส่วน K อยู่คาบ 4 (หมู่ 1A เหมือน Na)
รัศมี: Mg เล็กกว่า Na เพราะอยู่ทางขวาในคาบเดียวกัน และ K ใหญ่กว่า Na เพราะอยู่ถัดลงมาในหมู่ จึงได้ Mg น้อยกว่า Na น้อยกว่า K
พลังงานไอออไนเซชัน: ตรงข้ามกับรัศมี จึงได้ K น้อยกว่า Na น้อยกว่า Mg
ข้อยกเว้นเล็กน้อย พลังงานไอออไนเซชันตามคาบไม่ได้เพิ่มเรียบ ๆ เสมอไป Be (2A) สูงกว่า B (3A) เพราะระดับย่อย 2s เต็มเสถียรกว่า 2p ที่มีอิเล็กตรอนเดี่ยว และ N (5A) สูงกว่า O (6A) เพราะ N มี 2p ครึ่งเต็มซึ่งเสถียร ส่วน O มีอิเล็กตรอนจับคู่กันในออร์บิทัลเดียวกันจึงผลักกันและหลุดง่ายกว่า ส่วนสัมพรรคภาพอิเล็กตรอน Cl คายพลังงานมากกว่า F เพราะ F มีอะตอมเล็กมาก อิเล็กตรอนเดิมจึงผลักอิเล็กตรอนที่เข้ามา

โลหะ อโลหะ และออกไซด์

ธาตุที่ความเป็นโลหะสูงจะให้อิเล็กตรอนง่าย ธาตุโลหะจึงอยู่ซ้ายล่างของตาราง ส่วนอโลหะที่รับอิเล็กตรอนง่ายอยู่ขวาบน ออกไซด์ของธาตุเป็นไปตามนี้

  • ออกไซด์ของโลหะ (เช่น Na₂O, MgO, CaO) ละลายน้ำหรือทำปฏิกิริยาแล้วให้ สมบัติเป็นเบส
  • ออกไซด์ของอโลหะ (เช่น CO₂, SO₂, SO₃, P₄O₁₀) ให้ สมบัติเป็นกรด
  • ออกไซด์ของ Al (Al₂O₃) และธาตุบางตัวที่อยู่ใกล้เส้นแบ่งโลหะ-อโลหะ เป็น แอมโฟเทอริก (amphoteric) ทำปฏิกิริยาได้ทั้งกับกรดและเบส

ในคาบ 3 จากซ้ายไปขวา ออกไซด์เปลี่ยนจากเบส (Na₂O, MgO) เป็นแอมโฟเทอริก (Al₂O₃) แล้วเป็นกรด (SiO₂ ไปจนถึงออกไซด์ของ P, S, Cl)

แนวทางทำโจทย์เปรียบเทียบ

  1. เขียนการจัดเรียงอิเล็กตรอน แล้วหาคาบและหมู่ของทุกธาตุ
  2. ถ้าอยู่หมู่เดียวกัน ให้เทียบว่าใครอยู่คาบต่ำกว่า (ระดับพลังงานมากกว่า)
  3. ถ้าอยู่คาบเดียวกัน ให้เทียบว่าใครอยู่ทางขวากว่า (โปรตอนมากกว่า)
  4. ถ้าอยู่คนละหมู่คนละคาบ ให้หาธาตุอ้างอิงที่อยู่หมู่หรือคาบเดียวกับตัวใดตัวหนึ่ง แล้วเทียบทีละขั้น
  5. เช็กข้อยกเว้นของพลังงานไอออไนเซชัน (2A กับ 3A และ 5A กับ 6A) เสมอ

สรุปสั้น ๆ

  • เมนเดเลเอฟเรียงธาตุตามมวลอะตอม ส่วนโมสลีย์พบว่าควรเรียงตามเลขอะตอม ตารางธาตุปัจจุบันจึงเรียงตามเลขอะตอม
  • ตารางธาตุมี 7 คาบและ 18 หมู่ เลขคาบ = จำนวนระดับพลังงานที่มีอิเล็กตรอน เลขหมู่ A = จำนวนเวเลนซ์อิเล็กตรอน
  • กลุ่มธาตุสำคัญ ได้แก่ โลหะแอลคาไล (1A) แอลคาไลน์เอิร์ท (2A) ฮาโลเจน (7A) แก๊สเฉื่อย (8A) และธาตุแทรนซิชัน (หมู่ B)
  • ลงตามหมู่ รัศมีอะตอมเพิ่ม แต่พลังงานไอออไนเซชันและอิเล็กโทรเนกาติวิตีลดลง ไปทางขวาตามคาบเป็นไปในทางตรงข้าม
  • ข้อยกเว้นของพลังงานไอออไนเซชัน: Be สูงกว่า B และ N สูงกว่า O
  • ออกไซด์ของโลหะเป็นเบส ของอโลหะเป็นกรด และ Al₂O₃ เป็นแอมโฟเทอริก
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน อะตอมและสมบัติของธาตุสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ตารางธาตุในปัจจุบันเรียงธาตุตามสิ่งใด ซึ่งเป็นแนวคิดที่ต่อยอดจากงานของโมสลีย์
โมสลีย์พบว่าสมบัติของธาตุสัมพันธ์กับเลขอะตอม ตารางธาตุปัจจุบันจึงเรียงตามเลขอะตอมที่เพิ่มขึ้น ส่วนการเรียงตามมวลอะตอมเป็นแนวคิดของเมนเดเลเอฟ ซึ่งทำให้บางคู่ต้องสลับตำแหน่ง
2.ธาตุที่มีเลขอะตอม 16 อยู่ในตำแหน่งใดของตารางธาตุ
เลขอะตอม 16 จัดเรียงเป็น 2, 8, 6 มี 3 ระดับพลังงานจึงอยู่คาบ 3 และมีเวเลนซ์อิเล็กตรอน 6 ตัวจึงอยู่หมู่ 6A การสลับเลขคาบกับเลขหมู่ หรือนับเฉพาะระดับพลังงานที่เต็มจะทำให้ผิด
3.ข้อใดเป็นกึ่งโลหะ
ซิลิคอนอยู่ติดเส้นแบ่งโลหะกับอโลหะ และมีสมบัติอยู่ระหว่างสองกลุ่ม จึงเป็นกึ่งโลหะ อะลูมิเนียมแม้ใกล้เส้นแบ่งแต่จัดเป็นโลหะ เหล็กเป็นโลหะแทรนซิชัน และนีออนเป็นแก๊สเฉื่อย
4.ข้อใดเรียงรัศมีอะตอมจากน้อยไปมากได้ถูกต้อง
Mg อยู่ทางขวาของ Na ในคาบ 3 จึงมีรัศมีเล็กกว่า เพราะโปรตอนมากกว่าและดึงอิเล็กตรอนวงนอกเข้าหา ส่วน K อยู่คาบ 4 มีระดับพลังงานมากกว่าจึงใหญ่ที่สุด ลำดับที่ถูกคือ Mg น้อยกว่า Na น้อยกว่า K
5.ในบรรดาธาตุ Na, Ne, K และ Ca ธาตุใดมีพลังงานไอออไนเซชันลำดับที่ 1 สูงที่สุด
Ne เป็นแก๊สเฉื่อยในคาบ 2 มีอะตอมเล็กและมีโปรตอนมาก จึงดึงอิเล็กตรอนวงนอกแน่นมาก ส่วน Na, K และ Ca เป็นโลหะที่ให้อิเล็กตรอนง่ายจึงมีพลังงานไอออไนเซชันต่ำกว่ามาก
6.เมื่อเปรียบเทียบพลังงานไอออไนเซชันลำดับที่ 1 ของ N และ O ข้อใดกล่าวถูกต้อง
นี่เป็นข้อยกเว้นของแนวโน้ม แม้ O มีประจุนิวเคลียสมากกว่า แต่ N มีอิเล็กตรอนใน 2p อยู่ครึ่งเต็ม ซึ่งเสถียร ส่วน O มีอิเล็กตรอนที่จับคู่กันในออร์บิทัลเดียวกันจึงผลักกันและหลุดง่ายกว่า การอ้างว่ารัศมีใหญ่กว่าเป็นเหตุผลที่ผิด เพราะรัศมีใหญ่ควรทำให้พลังงานไอออไนเซชันต่ำลง
7.ธาตุ X มีเลขอะตอม 12 และธาตุ Y มีเลขอะตอม 17 ข้อใดถูกต้อง
X คือ Mg (2, 8, 2) และ Y คือ Cl (2, 8, 7) อยู่คาบ 3 เหมือนกัน แต่ Cl อยู่ทางขวากว่า มีโปรตอนมากกว่าจึงดึงอิเล็กตรอนแน่นกว่า ทำให้ Mg รัศมีใหญ่กว่า มีพลังงานไอออไนเซชันและอิเล็กโทรเนกาติวิตีต่ำกว่า ธาตุในคาบเดียวกันรัศมีไม่เท่ากัน และจำนวนโปรตอนที่น้อยกว่าทำให้รัศมีใหญ่ขึ้น ไม่ใช่เล็กลง
8.ธาตุ Z มีการจัดเรียงอิเล็กตรอนเป็น 2, 8, 3 ข้อใดกล่าวถูกต้อง
การจัดเรียง 2, 8, 3 คือ Al มี 3 ระดับพลังงานจึงอยู่คาบ 3 และมีเวเลนซ์อิเล็กตรอน 3 ตัวจึงอยู่หมู่ 3A ออกไซด์ของ Al คือ Al₂O₃ เป็นแอมโฟเทอริก จึงทำปฏิกิริยาได้ทั้งกับกรดและเบส ไม่ได้เป็นเบสอย่างเดียวเหมือนออกไซด์ของ Na หรือ Mg