อะตอมคืออะไร และทำไมต้องมีแบบจำลอง
อะตอม (atom) คือหน่วยย่อยที่เล็กที่สุดของธาตุที่ยังคงความเป็นธาตุนั้นอยู่ สิ่งรอบตัวเราไม่ว่าจะเป็นน้ำ เหล็ก หรืออากาศ ล้วนประกอบขึ้นจากอะตอมจำนวนมหาศาล
อะตอมเล็กมากจนมองไม่เห็นแม้ใช้กล้องจุลทรรศน์แบบธรรมดา นักวิทยาศาสตร์จึงทำได้เพียงทดลอง สังเกตผลทางอ้อม แล้วสร้าง แบบจำลองอะตอม (atomic model) ขึ้นมาอธิบายผลนั้น คล้ายกับการเดาว่าในกล่องปิดทึบมีอะไรอยู่ โดยการเขย่าแล้วฟังเสียง เมื่อมีหลักฐานใหม่ที่แบบจำลองเดิมอธิบายไม่ได้ ก็ต้องปรับหรือเปลี่ยนแบบจำลอง
ดังนั้นแบบจำลองไม่ใช่ภาพถ่ายของอะตอม แต่เป็นแนวคิดที่อธิบายหลักฐานได้ดีที่สุดในเวลานั้น เราจึงเรียนแบบจำลองเรียงตามลำดับเวลา เพื่อเห็นว่าแต่ละแบบจำลองเกิดจากหลักฐานอะไร
แบบจำลองอะตอมของดอลตัน
ดอลตัน (John Dalton) เสนอแนวคิดว่า
- สารทุกชนิดประกอบด้วยอนุภาคเล็ก ๆ ที่แบ่งแยกไม่ได้ เรียกว่าอะตอม
- อะตอมของธาตุชนิดเดียวกันมีสมบัติเหมือนกัน อะตอมของธาตุต่างชนิดกันมีสมบัติต่างกัน
- สารประกอบเกิดจากอะตอมของธาตุต่างชนิดมารวมกันด้วยอัตราส่วนจำนวนเต็มอย่างง่าย
- ในปฏิกิริยาเคมี อะตอมไม่ถูกสร้างขึ้นใหม่ ไม่สูญหาย เพียงแต่จัดเรียงตัวใหม่
ภาพอะตอมของดอลตัน คือ ทรงกลมตัน ขนาดเล็กมาก ไม่มีส่วนประกอบภายใน ต่อมาพบว่าอะตอมแบ่งย่อยได้ และอะตอมของธาตุเดียวกันอาจมีมวลไม่เท่ากัน (ไอโซโทป ซึ่งจะเรียนในตอนที่ 2) แนวคิดบางข้อของดอลตันจึงต้องปรับแก้ แต่แนวคิดเรื่องการจัดเรียงอะตอมใหม่ในปฏิกิริยาเคมียังใช้ได้อยู่
จากทอมสันถึงรัทเทอร์ฟอร์ด: พบอิเล็กตรอนและนิวเคลียส
หลอดรังสีแคโทดและแบบจำลองของทอมสัน
ทอมสัน (J.J. Thomson) ทดลองกับหลอดแก้วสุญญากาศที่ต่อไฟฟ้าแรงสูง ระหว่างขั้วไฟฟ้า 2 ขั้ว จะมีรังสีพุ่งออกจากขั้วลบ (แคโทด) ไปยังขั้วบวก เรียกว่า รังสีแคโทด (cathode ray) เมื่อเขาวางแผ่นโลหะที่มีประจุไฟฟ้าไว้ข้างหลอด พบว่าลำรังสี เบนเข้าหาแผ่นประจุบวก แสดงว่ารังสีนี้ประกอบด้วยอนุภาคที่มีประจุลบ
ที่สำคัญคือ ไม่ว่าจะใช้โลหะชนิดใดทำขั้วไฟฟ้า หรือบรรจุแก๊สชนิดใดในหลอด ก็ได้อนุภาคชนิดเดียวกัน แสดงว่าอนุภาคนี้เป็นส่วนประกอบของอะตอมทุกชนิด อนุภาคนี้คือ อิเล็กตรอน (electron)
เนื่องจากอะตอมเป็นกลางทางไฟฟ้า ทอมสันจึงเสนอว่า อะตอมเป็นทรงกลมที่มีเนื้อสารประจุบวกกระจายอยู่ทั่ว และมีอิเล็กตรอนฝังอยู่เป็นจุด ๆ ภาพที่มักใช้เปรียบเทียบคือแตงโมที่มีเมล็ดฝังอยู่ในเนื้อ หรือขนมพุดดิงที่มีลูกเกดฝังอยู่
การทดลองแผ่นทองคำและแบบจำลองของรัทเทอร์ฟอร์ด
รัทเทอร์ฟอร์ด (Ernest Rutherford) พร้อมผู้ร่วมงานยิงอนุภาคแอลฟา (มีประจุบวก) ไปที่แผ่นทองคำบางมาก แล้วตรวจดูทิศทางของอนุภาคที่ออกมา ผลที่พบ คือ
- อนุภาคแอลฟาส่วนใหญ่ ทะลุผ่านเป็นแนวตรง
- มีเพียงส่วนน้อยที่เบนไปจากแนวเดิม
- มีน้อยมากที่สะท้อนกลับทางเดิม
วิธีคิด: ให้นึกว่าเรายิงกระสุนใส่ม่านผ้าที่มีลูกเหล็กเล็ก ๆ ซ่อนอยู่ไม่กี่ลูก
1) กระสุนส่วนใหญ่ทะลุตรง → ส่วนใหญ่ของอะตอมเป็นที่ว่างเปล่า
2) กระสุนบางนัดเบน → มีบางจุดที่มีประจุบวกมาผลักอนุภาคแอลฟา
3) กระสุนน้อยมากสะท้อนกลับ → จุดนั้นเล็กมาก แต่มีมวลมากและแข็งแรง
สรุป: อะตอมมี นิวเคลียส (nucleus) ขนาดเล็กมากอยู่ตรงกลาง มีประจุบวกและมวลเกือบทั้งหมดของอะตอม ส่วนอิเล็กตรอนอยู่ในที่ว่างรอบนิวเคลียส
แบบจำลองของทอมสันที่ประจุบวกกระจายทั่วอะตอมอธิบายผลนี้ไม่ได้ เพราะไม่มีจุดที่หนาแน่นพอจะทำให้อนุภาคเบนมาก ๆ หรือสะท้อนกลับ รัทเทอร์ฟอร์ดจึงเสนอแบบจำลองใหม่ที่มีนิวเคลียสอยู่กลางอะตอม นิวเคลียสมีขนาดเล็กกว่าอะตอมทั้งอะตอมมาก (ประมาณหลายหมื่นถึงแสนเท่าในด้านเส้นผ่านศูนย์กลาง) ต่อมานักวิทยาศาสตร์จึงพบว่านิวเคลียสประกอบด้วยโปรตอนและนิวตรอน
โบร์และแบบจำลองกลุ่มหมอก
แบบจำลองอะตอมของโบร์
แบบจำลองของรัทเทอร์ฟอร์ดยังอธิบายไม่ได้ว่า ทำไมอะตอมของไฮโดรเจนที่ได้รับพลังงานจึงเปล่งแสงออกมาเป็นเส้นสีเฉพาะ ๆ (สเปกตรัมแบบเส้น) โบร์ (Niels Bohr) จึงเสนอว่า
- อิเล็กตรอนเคลื่อนที่รอบนิวเคลียสในระดับพลังงานที่แน่นอน เรียกว่า ระดับพลังงาน (energy level) ซึ่งเรียกเป็น n = 1, 2, 3, ... โดยระดับที่อยู่ใกล้นิวเคลียสที่สุดมีพลังงานต่ำที่สุด
- เมื่ออิเล็กตรอนได้รับพลังงานพอดี จะข้ามไประดับพลังงานที่สูงขึ้น
- เมื่ออิเล็กตรอนตกกลับลงระดับพลังงานที่ต่ำกว่า จะคายพลังงานออกมาเป็นแสง
แบบจำลองของโบร์อธิบายสเปกตรัมของไฮโดรเจนได้ดี แต่อธิบายอะตอมที่มีหลายอิเล็กตรอนได้ไม่ดี
วิธีคิด: n = 3 สูงกว่า n = 2 การเปลี่ยนจากระดับสูงลงระดับต่ำ แปลว่าอิเล็กตรอนมีพลังงานลดลง
พลังงานที่ลดลงจะถูกปล่อยออกมาในรูปของแสง
ตอบ: อะตอมคายพลังงานออกมาเป็นแสง (ถ้าเปลี่ยนจาก n = 2 ไป n = 3 ต้องดูดพลังงาน)
แบบจำลองกลุ่มหมอก และออร์บิทัลเบื้องต้น
การศึกษาต่อมาพบว่า เราไม่สามารถบอกตำแหน่งและเส้นทางของอิเล็กตรอนที่แน่นอนในแต่ละขณะได้ บอกได้เพียง โอกาสที่จะพบอิเล็กตรอน ในบริเวณต่าง ๆ รอบนิวเคลียส ภาพของแบบจำลองนี้จึงเป็นกลุ่มหมอกของอิเล็กตรอน (electron cloud) บริเวณที่หมอกหนาแน่นแปลว่ามีโอกาสพบอิเล็กตรอนมาก ส่วนบริเวณที่จางแปลว่ามีโอกาสพบน้อย
บริเวณรอบนิวเคลียสที่มีโอกาสพบอิเล็กตรอนสูง เรียกว่า ออร์บิทัล (orbital) ออร์บิทัลแต่ละแบบมีรูปร่างและระดับพลังงานต่างกัน (จะต่อยอดในตอนที่ 3) แบบจำลองกลุ่มหมอกเป็นแบบจำลองที่ใช้อธิบายอะตอมในปัจจุบัน
อนุภาคมูลฐานของอะตอม
อะตอมประกอบด้วยอนุภาคมูลฐาน 3 ชนิดที่เรียนในระดับนี้ คือ โปรตอน (proton) นิวตรอน (neutron) และอิเล็กตรอน (electron) โปรตอนและนิวตรอนอยู่ในนิวเคลียส ส่วนอิเล็กตรอนอยู่ในบริเวณรอบนิวเคลียส
| อนุภาค | สัญลักษณ์ | ประจุสัมพัทธ์ | มวลสัมพัทธ์ | ตำแหน่ง |
|---|---|---|---|---|
| โปรตอน | p | +1 | 1 | ในนิวเคลียส |
| นิวตรอน | n | 0 | 1 (โดยประมาณ) | ในนิวเคลียส |
| อิเล็กตรอน | e | −1 | ประมาณ 1/1836 (น้อยมาก) | รอบนิวเคลียส |
อะตอมเป็นกลางทางไฟฟ้า เพราะจำนวนโปรตอน (+) เท่ากับจำนวนอิเล็กตรอน (−) ส่วนมวลของอะตอมเกือบทั้งหมดอยู่ที่นิวเคลียส เพราะโปรตอนและนิวตรอนแต่ละตัวมีมวลมากกว่าอิเล็กตรอนประมาณ 1,800 เท่า เวลาประมาณมวลอะตอมคร่าว ๆ เราจึงมักไม่นับมวลของอิเล็กตรอน
ประจุรวม: \((+1)\times 3 + 0\times 4 + (-1)\times 3 = 0\) จึงเป็นกลาง
มวลรวม: โปรตอน \(3\times 1 = 3\) นิวตรอน \(4\times 1 = 4\) อิเล็กตรอนประมาณ 0
มวลสัมพัทธ์รวม \(\approx 3 + 4 = 7\)
ตารางเปรียบเทียบแบบจำลองอะตอม
| แบบจำลอง | ภาพอะตอม | หลักฐานสำคัญ | ข้อจำกัด |
|---|---|---|---|
| ดอลตัน | ทรงกลมตัน แบ่งแยกไม่ได้ | การรวมกันของธาตุเป็นสารประกอบ | ไม่มีอนุภาคย่อยภายในอะตอม |
| ทอมสัน | ทรงกลมประจุบวก มีอิเล็กตรอนฝังอยู่ | รังสีแคโทดเบนเข้าหาขั้วบวก (พบอิเล็กตรอน) | อธิบายผลแผ่นทองคำไม่ได้ |
| รัทเทอร์ฟอร์ด | นิวเคลียสประจุบวกอยู่กลาง อิเล็กตรอนอยู่รอบนอก | อนุภาคแอลฟาส่วนใหญ่ทะลุผ่านแผ่นทองคำ บางส่วนเบนหรือสะท้อน | อธิบายสเปกตรัมแบบเส้นไม่ได้ |
| โบร์ | อิเล็กตรอนอยู่ในระดับพลังงานเฉพาะ | สเปกตรัมแบบเส้นของไฮโดรเจน | ใช้ได้ดีกับไฮโดรเจน แต่ไม่ดีกับอะตอมหลายอิเล็กตรอน |
| กลุ่มหมอก | อิเล็กตรอนเป็นกลุ่มหมอก มีโอกาสพบมากน้อยต่างกัน | ผลการศึกษาด้านกลศาสตร์ควอนตัม | ใช้เป็นแบบจำลองปัจจุบัน |
สรุปสั้น ๆ
- แบบจำลองอะตอมเป็นแนวคิดที่สร้างขึ้นเพื่ออธิบายหลักฐานการทดลอง และปรับเปลี่ยนได้เมื่อมีหลักฐานใหม่
- ดอลตันเสนออะตอมเป็นทรงกลมตัน ทอมสันพบอิเล็กตรอนจากรังสีแคโทด และเสนอว่าอิเล็กตรอนฝังในทรงกลมประจุบวก
- รัทเทอร์ฟอร์ดใช้การทดลองแผ่นทองคำพบว่าอะตอมมีนิวเคลียสขนาดเล็ก มีประจุบวกและมวลส่วนใหญ่ ส่วนที่เหลือเป็นที่ว่างเปล่า
- โบร์เสนอระดับพลังงานของอิเล็กตรอน คายแสงเมื่อตกลงระดับต่ำ ส่วนแบบจำลองกลุ่มหมอกบอกเพียงโอกาสพบอิเล็กตรอน บริเวณที่มีโอกาสพบสูงเรียกว่าออร์บิทัล
- โปรตอน +1 มวล 1 · นิวตรอน 0 มวล 1 · อิเล็กตรอน −1 มวลน้อยมาก (ประมาณ 1/1836) และมวลอะตอมส่วนใหญ่อยู่ที่นิวเคลียส