หน้าแรก › เคมี › ม.4 อะตอมและสมบัติของธาตุ › แบบจำลองอะตอมและอนุภาคมูลฐาน

ตอนที่ 1 แบบจำลองอะตอมและอนุภาคมูลฐาน

เคมี ม.4อ่านประมาณ 10 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

อะตอมคืออะไร และทำไมต้องมีแบบจำลอง

อะตอม (atom) คือหน่วยย่อยที่เล็กที่สุดของธาตุที่ยังคงความเป็นธาตุนั้นอยู่ สิ่งรอบตัวเราไม่ว่าจะเป็นน้ำ เหล็ก หรืออากาศ ล้วนประกอบขึ้นจากอะตอมจำนวนมหาศาล

อะตอมเล็กมากจนมองไม่เห็นแม้ใช้กล้องจุลทรรศน์แบบธรรมดา นักวิทยาศาสตร์จึงทำได้เพียงทดลอง สังเกตผลทางอ้อม แล้วสร้าง แบบจำลองอะตอม (atomic model) ขึ้นมาอธิบายผลนั้น คล้ายกับการเดาว่าในกล่องปิดทึบมีอะไรอยู่ โดยการเขย่าแล้วฟังเสียง เมื่อมีหลักฐานใหม่ที่แบบจำลองเดิมอธิบายไม่ได้ ก็ต้องปรับหรือเปลี่ยนแบบจำลอง

ดังนั้นแบบจำลองไม่ใช่ภาพถ่ายของอะตอม แต่เป็นแนวคิดที่อธิบายหลักฐานได้ดีที่สุดในเวลานั้น เราจึงเรียนแบบจำลองเรียงตามลำดับเวลา เพื่อเห็นว่าแต่ละแบบจำลองเกิดจากหลักฐานอะไร

แบบจำลองอะตอมของดอลตัน

ดอลตัน (John Dalton) เสนอแนวคิดว่า

  • สารทุกชนิดประกอบด้วยอนุภาคเล็ก ๆ ที่แบ่งแยกไม่ได้ เรียกว่าอะตอม
  • อะตอมของธาตุชนิดเดียวกันมีสมบัติเหมือนกัน อะตอมของธาตุต่างชนิดกันมีสมบัติต่างกัน
  • สารประกอบเกิดจากอะตอมของธาตุต่างชนิดมารวมกันด้วยอัตราส่วนจำนวนเต็มอย่างง่าย
  • ในปฏิกิริยาเคมี อะตอมไม่ถูกสร้างขึ้นใหม่ ไม่สูญหาย เพียงแต่จัดเรียงตัวใหม่

ภาพอะตอมของดอลตัน คือ ทรงกลมตัน ขนาดเล็กมาก ไม่มีส่วนประกอบภายใน ต่อมาพบว่าอะตอมแบ่งย่อยได้ และอะตอมของธาตุเดียวกันอาจมีมวลไม่เท่ากัน (ไอโซโทป ซึ่งจะเรียนในตอนที่ 2) แนวคิดบางข้อของดอลตันจึงต้องปรับแก้ แต่แนวคิดเรื่องการจัดเรียงอะตอมใหม่ในปฏิกิริยาเคมียังใช้ได้อยู่

จากทอมสันถึงรัทเทอร์ฟอร์ด: พบอิเล็กตรอนและนิวเคลียส

หลอดรังสีแคโทดและแบบจำลองของทอมสัน

ทอมสัน (J.J. Thomson) ทดลองกับหลอดแก้วสุญญากาศที่ต่อไฟฟ้าแรงสูง ระหว่างขั้วไฟฟ้า 2 ขั้ว จะมีรังสีพุ่งออกจากขั้วลบ (แคโทด) ไปยังขั้วบวก เรียกว่า รังสีแคโทด (cathode ray) เมื่อเขาวางแผ่นโลหะที่มีประจุไฟฟ้าไว้ข้างหลอด พบว่าลำรังสี เบนเข้าหาแผ่นประจุบวก แสดงว่ารังสีนี้ประกอบด้วยอนุภาคที่มีประจุลบ

ที่สำคัญคือ ไม่ว่าจะใช้โลหะชนิดใดทำขั้วไฟฟ้า หรือบรรจุแก๊สชนิดใดในหลอด ก็ได้อนุภาคชนิดเดียวกัน แสดงว่าอนุภาคนี้เป็นส่วนประกอบของอะตอมทุกชนิด อนุภาคนี้คือ อิเล็กตรอน (electron)

เนื่องจากอะตอมเป็นกลางทางไฟฟ้า ทอมสันจึงเสนอว่า อะตอมเป็นทรงกลมที่มีเนื้อสารประจุบวกกระจายอยู่ทั่ว และมีอิเล็กตรอนฝังอยู่เป็นจุด ๆ ภาพที่มักใช้เปรียบเทียบคือแตงโมที่มีเมล็ดฝังอยู่ในเนื้อ หรือขนมพุดดิงที่มีลูกเกดฝังอยู่

การทดลองแผ่นทองคำและแบบจำลองของรัทเทอร์ฟอร์ด

รัทเทอร์ฟอร์ด (Ernest Rutherford) พร้อมผู้ร่วมงานยิงอนุภาคแอลฟา (มีประจุบวก) ไปที่แผ่นทองคำบางมาก แล้วตรวจดูทิศทางของอนุภาคที่ออกมา ผลที่พบ คือ

  1. อนุภาคแอลฟาส่วนใหญ่ ทะลุผ่านเป็นแนวตรง
  2. มีเพียงส่วนน้อยที่เบนไปจากแนวเดิม
  3. มีน้อยมากที่สะท้อนกลับทางเดิม
ตัวอย่าง ผลการทดลองแผ่นทองคำบอกอะไรเกี่ยวกับอะตอม
วิธีคิด: ให้นึกว่าเรายิงกระสุนใส่ม่านผ้าที่มีลูกเหล็กเล็ก ๆ ซ่อนอยู่ไม่กี่ลูก
1) กระสุนส่วนใหญ่ทะลุตรง → ส่วนใหญ่ของอะตอมเป็นที่ว่างเปล่า
2) กระสุนบางนัดเบน → มีบางจุดที่มีประจุบวกมาผลักอนุภาคแอลฟา
3) กระสุนน้อยมากสะท้อนกลับ → จุดนั้นเล็กมาก แต่มีมวลมากและแข็งแรง
สรุป: อะตอมมี นิวเคลียส (nucleus) ขนาดเล็กมากอยู่ตรงกลาง มีประจุบวกและมวลเกือบทั้งหมดของอะตอม ส่วนอิเล็กตรอนอยู่ในที่ว่างรอบนิวเคลียส

แบบจำลองของทอมสันที่ประจุบวกกระจายทั่วอะตอมอธิบายผลนี้ไม่ได้ เพราะไม่มีจุดที่หนาแน่นพอจะทำให้อนุภาคเบนมาก ๆ หรือสะท้อนกลับ รัทเทอร์ฟอร์ดจึงเสนอแบบจำลองใหม่ที่มีนิวเคลียสอยู่กลางอะตอม นิวเคลียสมีขนาดเล็กกว่าอะตอมทั้งอะตอมมาก (ประมาณหลายหมื่นถึงแสนเท่าในด้านเส้นผ่านศูนย์กลาง) ต่อมานักวิทยาศาสตร์จึงพบว่านิวเคลียสประกอบด้วยโปรตอนและนิวตรอน

โบร์และแบบจำลองกลุ่มหมอก

แบบจำลองอะตอมของโบร์

แบบจำลองของรัทเทอร์ฟอร์ดยังอธิบายไม่ได้ว่า ทำไมอะตอมของไฮโดรเจนที่ได้รับพลังงานจึงเปล่งแสงออกมาเป็นเส้นสีเฉพาะ ๆ (สเปกตรัมแบบเส้น) โบร์ (Niels Bohr) จึงเสนอว่า

  • อิเล็กตรอนเคลื่อนที่รอบนิวเคลียสในระดับพลังงานที่แน่นอน เรียกว่า ระดับพลังงาน (energy level) ซึ่งเรียกเป็น n = 1, 2, 3, ... โดยระดับที่อยู่ใกล้นิวเคลียสที่สุดมีพลังงานต่ำที่สุด
  • เมื่ออิเล็กตรอนได้รับพลังงานพอดี จะข้ามไประดับพลังงานที่สูงขึ้น
  • เมื่ออิเล็กตรอนตกกลับลงระดับพลังงานที่ต่ำกว่า จะคายพลังงานออกมาเป็นแสง

แบบจำลองของโบร์อธิบายสเปกตรัมของไฮโดรเจนได้ดี แต่อธิบายอะตอมที่มีหลายอิเล็กตรอนได้ไม่ดี

ตัวอย่าง อิเล็กตรอนในอะตอมไฮโดรเจนเปลี่ยนระดับพลังงานจาก n = 3 ไปเป็น n = 2 จะเกิดอะไรขึ้น
วิธีคิด: n = 3 สูงกว่า n = 2 การเปลี่ยนจากระดับสูงลงระดับต่ำ แปลว่าอิเล็กตรอนมีพลังงานลดลง
พลังงานที่ลดลงจะถูกปล่อยออกมาในรูปของแสง
ตอบ: อะตอมคายพลังงานออกมาเป็นแสง (ถ้าเปลี่ยนจาก n = 2 ไป n = 3 ต้องดูดพลังงาน)

แบบจำลองกลุ่มหมอก และออร์บิทัลเบื้องต้น

การศึกษาต่อมาพบว่า เราไม่สามารถบอกตำแหน่งและเส้นทางของอิเล็กตรอนที่แน่นอนในแต่ละขณะได้ บอกได้เพียง โอกาสที่จะพบอิเล็กตรอน ในบริเวณต่าง ๆ รอบนิวเคลียส ภาพของแบบจำลองนี้จึงเป็นกลุ่มหมอกของอิเล็กตรอน (electron cloud) บริเวณที่หมอกหนาแน่นแปลว่ามีโอกาสพบอิเล็กตรอนมาก ส่วนบริเวณที่จางแปลว่ามีโอกาสพบน้อย

บริเวณรอบนิวเคลียสที่มีโอกาสพบอิเล็กตรอนสูง เรียกว่า ออร์บิทัล (orbital) ออร์บิทัลแต่ละแบบมีรูปร่างและระดับพลังงานต่างกัน (จะต่อยอดในตอนที่ 3) แบบจำลองกลุ่มหมอกเป็นแบบจำลองที่ใช้อธิบายอะตอมในปัจจุบัน

ระวัง คำว่า "วงโคจร" (orbit) ของโบร์ กับ "ออร์บิทัล" (orbital) ของแบบจำลองกลุ่มหมอก ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน วงโคจรคือเส้นทางที่กำหนดแน่นอน ส่วนออร์บิทัลคือบริเวณที่มีโอกาสพบอิเล็กตรอนสูง นอกจากนี้ รัทเทอร์ฟอร์ดเสนอนิวเคลียส แต่ไม่ได้เป็นผู้พบนิวตรอน และแบบจำลองใหม่ไม่ได้ทำให้แบบจำลองเก่าผิดทั้งหมด เพราะแต่ละแบบจำลองอธิบายหลักฐานในยุคของตนได้

อนุภาคมูลฐานของอะตอม

อะตอมประกอบด้วยอนุภาคมูลฐาน 3 ชนิดที่เรียนในระดับนี้ คือ โปรตอน (proton) นิวตรอน (neutron) และอิเล็กตรอน (electron) โปรตอนและนิวตรอนอยู่ในนิวเคลียส ส่วนอิเล็กตรอนอยู่ในบริเวณรอบนิวเคลียส

อนุภาคสัญลักษณ์ประจุสัมพัทธ์มวลสัมพัทธ์ตำแหน่ง
โปรตอนp+11ในนิวเคลียส
นิวตรอนn01 (โดยประมาณ)ในนิวเคลียส
อิเล็กตรอนe−1ประมาณ 1/1836 (น้อยมาก)รอบนิวเคลียส

อะตอมเป็นกลางทางไฟฟ้า เพราะจำนวนโปรตอน (+) เท่ากับจำนวนอิเล็กตรอน (−) ส่วนมวลของอะตอมเกือบทั้งหมดอยู่ที่นิวเคลียส เพราะโปรตอนและนิวตรอนแต่ละตัวมีมวลมากกว่าอิเล็กตรอนประมาณ 1,800 เท่า เวลาประมาณมวลอะตอมคร่าว ๆ เราจึงมักไม่นับมวลของอิเล็กตรอน

ตัวอย่าง อะตอมหนึ่งมีโปรตอน 3 ตัว นิวตรอน 4 ตัว และอิเล็กตรอน 3 ตัว จงหาประจุรวมและมวลสัมพัทธ์รวมโดยประมาณ
ประจุรวม: \((+1)\times 3 + 0\times 4 + (-1)\times 3 = 0\) จึงเป็นกลาง
มวลรวม: โปรตอน \(3\times 1 = 3\) นิวตรอน \(4\times 1 = 4\) อิเล็กตรอนประมาณ 0
มวลสัมพัทธ์รวม \(\approx 3 + 4 = 7\)

ตารางเปรียบเทียบแบบจำลองอะตอม

แบบจำลองภาพอะตอมหลักฐานสำคัญข้อจำกัด
ดอลตันทรงกลมตัน แบ่งแยกไม่ได้การรวมกันของธาตุเป็นสารประกอบไม่มีอนุภาคย่อยภายในอะตอม
ทอมสันทรงกลมประจุบวก มีอิเล็กตรอนฝังอยู่รังสีแคโทดเบนเข้าหาขั้วบวก (พบอิเล็กตรอน)อธิบายผลแผ่นทองคำไม่ได้
รัทเทอร์ฟอร์ดนิวเคลียสประจุบวกอยู่กลาง อิเล็กตรอนอยู่รอบนอกอนุภาคแอลฟาส่วนใหญ่ทะลุผ่านแผ่นทองคำ บางส่วนเบนหรือสะท้อนอธิบายสเปกตรัมแบบเส้นไม่ได้
โบร์อิเล็กตรอนอยู่ในระดับพลังงานเฉพาะสเปกตรัมแบบเส้นของไฮโดรเจนใช้ได้ดีกับไฮโดรเจน แต่ไม่ดีกับอะตอมหลายอิเล็กตรอน
กลุ่มหมอกอิเล็กตรอนเป็นกลุ่มหมอก มีโอกาสพบมากน้อยต่างกันผลการศึกษาด้านกลศาสตร์ควอนตัมใช้เป็นแบบจำลองปัจจุบัน

สรุปสั้น ๆ

  • แบบจำลองอะตอมเป็นแนวคิดที่สร้างขึ้นเพื่ออธิบายหลักฐานการทดลอง และปรับเปลี่ยนได้เมื่อมีหลักฐานใหม่
  • ดอลตันเสนออะตอมเป็นทรงกลมตัน ทอมสันพบอิเล็กตรอนจากรังสีแคโทด และเสนอว่าอิเล็กตรอนฝังในทรงกลมประจุบวก
  • รัทเทอร์ฟอร์ดใช้การทดลองแผ่นทองคำพบว่าอะตอมมีนิวเคลียสขนาดเล็ก มีประจุบวกและมวลส่วนใหญ่ ส่วนที่เหลือเป็นที่ว่างเปล่า
  • โบร์เสนอระดับพลังงานของอิเล็กตรอน คายแสงเมื่อตกลงระดับต่ำ ส่วนแบบจำลองกลุ่มหมอกบอกเพียงโอกาสพบอิเล็กตรอน บริเวณที่มีโอกาสพบสูงเรียกว่าออร์บิทัล
  • โปรตอน +1 มวล 1 · นิวตรอน 0 มวล 1 · อิเล็กตรอน −1 มวลน้อยมาก (ประมาณ 1/1836) และมวลอะตอมส่วนใหญ่อยู่ที่นิวเคลียส
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน อะตอมและสมบัติของธาตุสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ข้อใดคือแบบจำลองอะตอมที่เสนอว่าอะตอมเป็นทรงกลมตันที่แบ่งแยกไม่ได้
ดอลตันเสนอว่าอะตอมเป็นทรงกลมตัน ไม่มีส่วนประกอบภายใน ส่วนแบบจำลองของทอมสันมีอิเล็กตรอนฝังอยู่ในทรงกลมประจุบวก ของรัทเทอร์ฟอร์ดมีนิวเคลียส และของโบร์มีระดับพลังงาน ทั้งสามแบบนี้ล้วนยอมรับว่าอะตอมมีส่วนประกอบย่อย
2.จากการทดลองหลอดรังสีแคโทดของทอมสัน ลำรังสีเบนเข้าหาขั้วบวก จึงสรุปว่ามีอนุภาคชนิดใดเป็นองค์ประกอบของรังสีนี้
ประจุลบจะถูกดึงดูดเข้าหาขั้วบวก ลำรังสีจึงประกอบด้วยอนุภาคประจุลบ คืออิเล็กตรอน โปรตอนมีประจุบวกจึงจะเบนไปทางขั้วลบ ส่วนนิวตรอนไม่มีประจุจึงไม่เบน
3.ในการทดลองยิงอนุภาคแอลฟาไปที่แผ่นทองคำบาง พบว่าอนุภาคส่วนใหญ่ทะลุผ่านเป็นแนวตรง ข้อสรุปข้อใดสอดคล้องกับผลนี้
อนุภาคแอลฟาทะลุผ่านเป็นส่วนใหญ่แสดงว่าส่วนใหญ่ของอะตอมเป็นที่ว่างเปล่า ส่วนข้อที่ว่าประจุบวกกระจายสม่ำเสมอเป็นแนวคิดของทอมสันซึ่งอธิบายการเบนและสะท้อนกลับไม่ได้ นิวเคลียสมีประจุบวก ไม่ใช่ลบ และระดับพลังงานเป็นแนวคิดของโบร์
4.ข้อใดระบุประจุสัมพัทธ์และมวลสัมพัทธ์ของอนุภาคได้ถูกต้อง
โปรตอนมีประจุ +1 และมวลสัมพัทธ์ 1 นิวตรอนไม่มีประจุแต่มีมวลสัมพัทธ์ประมาณ 1 ไม่ใช่ 0 อิเล็กตรอนมีประจุ −1 และมวลน้อยมาก (ประมาณ 1/1836) ไม่ใช่ 1 หรือประจุ +1
5.ตามแบบจำลองอะตอมของโบร์ อะตอมจะคายพลังงานออกมาเป็นแสงเมื่อเกิดเหตุการณ์ใด
เมื่ออิเล็กตรอนตกจากระดับพลังงานสูงลงระดับต่ำ พลังงานที่ต่างกันจะถูกปล่อยออกมาเป็นแสง การขึ้นไประดับสูงต้องดูดพลังงาน ส่วนการอยู่ระดับเดิมไม่มีการคายหรือดูดพลังงาน และในแบบจำลองโบร์อิเล็กตรอนไม่ตกเข้านิวเคลียส
6.ในแบบจำลองอะตอมแบบกลุ่มหมอก คำว่า "ออร์บิทัล" หมายถึงข้อใด
ออร์บิทัลคือบริเวณรอบนิวเคลียสที่มีโอกาสพบอิเล็กตรอนสูง ส่วนเส้นทางวงกลมที่แน่นอนคือวงโคจรตามแนวคิดของโบร์ ซึ่งไม่ใช่ออร์บิทัล และตำแหน่งที่โปรตอนกับนิวตรอนอยู่คือนิวเคลียส
7.อะตอมหนึ่งมีโปรตอน 3 ตัว นิวตรอน 4 ตัว และอิเล็กตรอน 3 ตัว มวลสัมพัทธ์รวมโดยประมาณของอะตอมนี้เป็นเท่าใด
มวลสัมพัทธ์รวมมาจากโปรตอนและนิวตรอนเป็นหลัก คือ 3 + 4 = 7 โดยมวลของอิเล็กตรอนน้อยมากจนตัดทิ้งได้ ค่า 3 นับเฉพาะโปรตอน ค่า 6 นับโปรตอนกับอิเล็กตรอน ส่วนค่า 10 เกิดจากนับจำนวนอนุภาคทั้งหมดโดยถือว่าอิเล็กตรอนมีมวล 1 เท่ากัน
8.เหตุใดมวลเกือบทั้งหมดของอะตอมจึงรวมอยู่ที่นิวเคลียส
นิวเคลียสประกอบด้วยโปรตอนและนิวตรอนซึ่งแต่ละตัวมีมวลมากกว่าอิเล็กตรอนประมาณ 1,800 เท่า มวลของอะตอมจึงอยู่ที่นิวเคลียสเกือบทั้งหมด ข้อที่ว่าอิเล็กตรอนมีมวลมากกว่าโปรตอนผิด นิวตรอนไม่มีประจุ และบริเวณรอบนิวเคลียสมีอิเล็กตรอนอยู่แม้มวลน้อยมาก