ระดับพลังงานหลัก ระดับพลังงานย่อย และออร์บิทัล
จากตอนที่ 1 เรารู้แล้วว่าอิเล็กตรอนอยู่รอบนิวเคลียสตามระดับพลังงาน และมีโอกาสพบได้ในบริเวณที่เรียกว่าออร์บิทัล ตอนนี้เราจะดูละเอียดขึ้นว่า แต่ละระดับรับอิเล็กตรอนได้กี่ตัว และอิเล็กตรอนเรียงตัวกันอย่างไร
ระดับพลังงานหลัก (n)
ระดับพลังงานหลัก (principal energy level) แทนด้วยเลข \(n = 1, 2, 3, \dots\) ระดับที่ n น้อยอยู่ใกล้นิวเคลียสและมีพลังงานต่ำกว่า ระดับที่ n มากอยู่ไกลออกไปและมีพลังงานสูงกว่า แต่ละระดับรับอิเล็กตรอนได้ไม่เกิน \(2n^2\) ตัว
| n | ชื่อเรียก | อิเล็กตรอนสูงสุด \(2n^2\) |
|---|---|---|
| 1 | K | 2 |
| 2 | L | 8 |
| 3 | M | 18 |
| 4 | N | 32 |
ตัวเลข \(2n^2\) คือ "จำนวนสูงสุดที่รับได้" ไม่ได้แปลว่าต้องเติมให้เต็มก่อนจึงขึ้นระดับถัดไปเสมอ เช่น แคลเซียมมีอิเล็กตรอนในระดับ n = 3 เพียง 8 ตัว ทั้งที่รับได้ 18 ตัว แต่ก็เริ่มเติมระดับ n = 4 แล้ว (เหตุผลอยู่ในหัวข้อถัดไป)
ระดับพลังงานย่อยและออร์บิทัล
แต่ละระดับพลังงานหลักแบ่งเป็น ระดับพลังงานย่อย (subshell) ที่เรียกชื่อว่า s, p, d, f ระดับ n จะมีระดับย่อย n ชนิด เช่น
- n = 1 มี 1s
- n = 2 มี 2s 2p
- n = 3 มี 3s 3p 3d
- n = 4 มี 4s 4p 4d 4f
ในระดับย่อยหนึ่ง ๆ มีออร์บิทัลหลายออร์บิทัล และ ออร์บิทัลหนึ่งรับอิเล็กตรอนได้ไม่เกิน 2 ตัว
| ระดับย่อย | จำนวนออร์บิทัล | อิเล็กตรอนสูงสุด |
|---|---|---|
| s | 1 | 2 |
| p | 3 | 6 |
| d | 5 | 10 |
| f | 7 | 14 |
ลองตรวจว่าตรงกับ \(2n^2\) หรือไม่ ระดับ n = 3 มี 3s 3p 3d รวมได้ \(2 + 6 + 10 = 18\) ตัว ตรงกับ \(2 \times 3^2 = 18\) พอดี
กฎการเติมอิเล็กตรอนและการเขียนการจัดเรียง
การเติมอิเล็กตรอนให้อะตอมที่เป็นกลางทำตามกฎ 3 ข้อ
- หลักอาฟบาว (Aufbau principle) เติมอิเล็กตรอนในระดับย่อยที่มีพลังงานต่ำก่อน แล้วค่อยเติมระดับที่สูงขึ้น ลำดับที่ใช้คือ
\(1s \to 2s \to 2p \to 3s \to 3p \to 4s \to 3d \to 4p \to 5s \to 4d \to 5p \to 6s \to 4f \to 5d \to 6p \to 7s\)
จุดที่ต้องจำคือ 4s มีพลังงานต่ำกว่า 3d จึงเติม 4s ก่อน - หลักของเพาลี (Pauli exclusion principle) หนึ่งออร์บิทัลมีอิเล็กตรอนได้ไม่เกิน 2 ตัว และสองตัวนั้นต้องหมุนรอบตัวเอง (สปิน) สวนทางกัน เขียนเป็นลูกศรขึ้นและลง ↑↓
- กฎของฮุนด์ (Hund's rule) ถ้าในระดับย่อยมีหลายออร์บิทัลที่พลังงานเท่ากัน เช่น 2p ทั้งสามออร์บิทัล ให้เติมอิเล็กตรอนทีละตัวในแต่ละออร์บิทัลจนครบ โดยสปินทิศเดียวกัน แล้วจึงเริ่มจับคู่
เช่น ไนโตรเจนมี 2p³ เขียนเป็น ↑ ↑ ↑ (ไม่เข้าคู่ 3 ตัว) ส่วนออกซิเจนมี 2p⁴ เขียนเป็น ↑↓ ↑ ↑ (ไม่เข้าคู่ 2 ตัว)
วิธีทำ อะตอมเป็นกลางมีอิเล็กตรอนเท่าเลขอะตอม แล้วเติมตามลำดับอาฟบาว
Cl (17 ตัว): \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^5\) ตรวจ \(2+2+6+2+5=17\) แบ่งตามระดับพลังงานหลักได้ 2, 8, 7
Ca (20 ตัว): \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\,4s^2\) แบ่งได้ 2, 8, 8, 2
Fe (26 ตัว): \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\,4s^2\,3d^6\) ตรวจ \(2+2+6+2+6+2+6=26\)
สำหรับธาตุที่มากกว่า ธาตุที่เลขอะตอมสูงขึ้นอาจย่อด้วยแก๊สเฉื่อยในวงเล็บ เช่น Fe คือ \([\mathrm{Ar}]\,4s^2\,3d^6\) เพราะ Ar มี 18 ตัว
บางตำราเรียงตามค่า n เป็น \(\dots 3d^6\,4s^2\) ได้เช่นกัน เมื่อแบ่งตามระดับพลังงานหลักจะได้ 2, 8, 14, 2 ตามที่ครูกำหนดในห้องเรียน
ข้อยกเว้นของ Cr และ Cu
ระดับ ม.ปลายต้องจำข้อยกเว้นสองธาตุ คือ โครเมียม Cr (24) และทองแดง Cu (29) ซึ่งย้ายอิเล็กตรอน 1 ตัวจาก 4s ไปที่ 3d เพราะระดับย่อย d ที่ครึ่งเต็ม (5 ตัว) หรือเต็ม (10 ตัว) เสถียรกว่า
- Cr: ไม่ใช่ \(4s^2\,3d^4\) แต่เป็น \([\mathrm{Ar}]\,4s^1\,3d^5\) (แบ่งตามระดับหลัก 2, 8, 13, 1)
- Cu: ไม่ใช่ \(4s^2\,3d^9\) แต่เป็น \([\mathrm{Ar}]\,4s^1\,3d^{10}\) (แบ่งตามระดับหลัก 2, 8, 18, 1)
การจัดเรียงอิเล็กตรอนของไอออน
ไอออนเกิดจากอะตอมรับหรือเสียอิเล็กตรอน ให้เขียนการจัดเรียงของอะตอมเป็นกลางก่อน แล้วปรับจำนวนอิเล็กตรอน
- แคตไอออน (ประจุบวก) เสียอิเล็กตรอน ให้ดึงออกจาก ระดับพลังงานนอกสุด (n มากที่สุด) ก่อน
- แอนไอออน (ประจุลบ) รับอิเล็กตรอน ให้เติมต่อในระดับย่อยที่ยังว่างตามลำดับเดิม
วิธีทำ
\(\mathrm{Ca^{2+}}\): Ca มี 20 ตัว เสีย 2 ตัวจาก 4s เหลือ 18 ตัว คือ \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\)
\(\mathrm{S^{2-}}\): S มี 16 ตัว รับเพิ่ม 2 ตัวเป็น 18 ตัว คือ \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\) (เหมือน \(\mathrm{Ca^{2+}}\))
\(\mathrm{Fe^{3+}}\): Fe คือ \([\mathrm{Ar}]\,4s^2\,3d^6\) เสีย 4s ทั้ง 2 ตัวก่อน แล้วเสียจาก 3d อีก 1 ตัว เหลือ 23 ตัว คือ \([\mathrm{Ar}]\,3d^5\)
เวเลนซ์อิเล็กตรอนและการหากลุ่มธาตุ
เวเลนซ์อิเล็กตรอน (valence electron) คืออิเล็กตรอนในระดับพลังงานนอกสุด (ระดับที่มี n มากที่สุด) ซึ่งเป็นตัวที่เข้าไปเกี่ยวข้องกับการเกิดพันธะ ธาตุที่มีเวเลนซ์อิเล็กตรอนเท่ากันจึงมีสมบัติทางเคมีคล้ายกัน สำหรับธาตุหมู่ A มีหลักดังนี้
- จำนวนเวเลนซ์อิเล็กตรอน = เลขหมู่ A (ยกเว้น He มี 2 ตัวแต่จัดเป็นหมู่ 8A)
- เลขคาบ = จำนวนระดับพลังงานหลักที่มีอิเล็กตรอน (ค่า n สูงสุด)
| ธาตุ | Z | การจัดเรียงตามระดับหลัก | เวเลนซ์ | หมู่ | คาบ |
|---|---|---|---|---|---|
| C | 6 | 2, 4 | 4 | 4A | 2 |
| Na | 11 | 2, 8, 1 | 1 | 1A | 3 |
| Cl | 17 | 2, 8, 7 | 7 | 7A | 3 |
| Ar | 18 | 2, 8, 8 | 8 | 8A | 3 |
| Ca | 20 | 2, 8, 8, 2 | 2 | 2A | 4 |
วิธีทำ
เลขอะตอม = จำนวนอิเล็กตรอนทั้งหมด \(= 2+2+6+2+3 = 15\)
ระดับนอกสุดคือ n = 3 มี \(3s^2\) และ \(3p^3\) รวมเป็น \(2 + 3 = 5\) ตัว
จึงอยู่หมู่ 5A และมี 3 ระดับพลังงานหลัก จึงอยู่คาบ 3 (ธาตุนี้คือฟอสฟอรัส)
จุดที่พลาดบ่อย ต้องนับทั้ง s และ p ของระดับนอกสุดรวมกัน ไม่ใช่นับเฉพาะ p และไม่นับ d ของระดับในลงไปเป็นเวเลนซ์ของธาตุหมู่ A ส่วนธาตุแทรนซิชัน (หมู่ B) จะเรียนต่อในตอนที่ 4
สรุปสั้น ๆ
- ระดับพลังงานหลัก n รับอิเล็กตรอนได้สูงสุด 2n² ตัว (2, 8, 18, 32) และระดับ n มีระดับย่อย n ชนิด
- ระดับย่อย s, p, d, f มี 1, 3, 5, 7 ออร์บิทัล รับได้ 2, 6, 10, 14 ตัว ออร์บิทัลละไม่เกิน 2 ตัว
- เติมอิเล็กตรอนตามอาฟบาว (4s ก่อน 3d) ตามเพาลีและฮุนด์ คือเติมทีละตัวในออร์บิทัลพลังงานเท่ากันก่อนจับคู่
- Cr เป็น 4s¹ 3d⁵ และ Cu เป็น 4s¹ 3d¹⁰ เพราะ d ครึ่งเต็มหรือเต็มเสถียรกว่า
- แคตไอออนเสียอิเล็กตรอนจากระดับนอกสุดก่อน เช่น Fe²⁺ เสีย 4s ก่อน 3d
- เวเลนซ์อิเล็กตรอนคืออิเล็กตรอนระดับนอกสุด ธาตุหมู่ A เลขหมู่เท่ากับจำนวนเวเลนซ์ และเลขคาบเท่ากับจำนวนระดับพลังงานหลัก