หน้าแรก › เคมี › ม.4 อะตอมและสมบัติของธาตุ › การจัดเรียงอิเล็กตรอน

ตอนที่ 3 การจัดเรียงอิเล็กตรอนและเวเลนซ์อิเล็กตรอน

เคมี ม.4อ่านประมาณ 8 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

ระดับพลังงานหลัก ระดับพลังงานย่อย และออร์บิทัล

จากตอนที่ 1 เรารู้แล้วว่าอิเล็กตรอนอยู่รอบนิวเคลียสตามระดับพลังงาน และมีโอกาสพบได้ในบริเวณที่เรียกว่าออร์บิทัล ตอนนี้เราจะดูละเอียดขึ้นว่า แต่ละระดับรับอิเล็กตรอนได้กี่ตัว และอิเล็กตรอนเรียงตัวกันอย่างไร

ระดับพลังงานหลัก (n)

ระดับพลังงานหลัก (principal energy level) แทนด้วยเลข \(n = 1, 2, 3, \dots\) ระดับที่ n น้อยอยู่ใกล้นิวเคลียสและมีพลังงานต่ำกว่า ระดับที่ n มากอยู่ไกลออกไปและมีพลังงานสูงกว่า แต่ละระดับรับอิเล็กตรอนได้ไม่เกิน \(2n^2\) ตัว

nชื่อเรียกอิเล็กตรอนสูงสุด \(2n^2\)
1K2
2L8
3M18
4N32

ตัวเลข \(2n^2\) คือ "จำนวนสูงสุดที่รับได้" ไม่ได้แปลว่าต้องเติมให้เต็มก่อนจึงขึ้นระดับถัดไปเสมอ เช่น แคลเซียมมีอิเล็กตรอนในระดับ n = 3 เพียง 8 ตัว ทั้งที่รับได้ 18 ตัว แต่ก็เริ่มเติมระดับ n = 4 แล้ว (เหตุผลอยู่ในหัวข้อถัดไป)

ระดับพลังงานย่อยและออร์บิทัล

แต่ละระดับพลังงานหลักแบ่งเป็น ระดับพลังงานย่อย (subshell) ที่เรียกชื่อว่า s, p, d, f ระดับ n จะมีระดับย่อย n ชนิด เช่น

  • n = 1 มี 1s
  • n = 2 มี 2s 2p
  • n = 3 มี 3s 3p 3d
  • n = 4 มี 4s 4p 4d 4f

ในระดับย่อยหนึ่ง ๆ มีออร์บิทัลหลายออร์บิทัล และ ออร์บิทัลหนึ่งรับอิเล็กตรอนได้ไม่เกิน 2 ตัว

ระดับย่อยจำนวนออร์บิทัลอิเล็กตรอนสูงสุด
s12
p36
d510
f714

ลองตรวจว่าตรงกับ \(2n^2\) หรือไม่ ระดับ n = 3 มี 3s 3p 3d รวมได้ \(2 + 6 + 10 = 18\) ตัว ตรงกับ \(2 \times 3^2 = 18\) พอดี

กฎการเติมอิเล็กตรอนและการเขียนการจัดเรียง

การเติมอิเล็กตรอนให้อะตอมที่เป็นกลางทำตามกฎ 3 ข้อ

  1. หลักอาฟบาว (Aufbau principle) เติมอิเล็กตรอนในระดับย่อยที่มีพลังงานต่ำก่อน แล้วค่อยเติมระดับที่สูงขึ้น ลำดับที่ใช้คือ
    \(1s \to 2s \to 2p \to 3s \to 3p \to 4s \to 3d \to 4p \to 5s \to 4d \to 5p \to 6s \to 4f \to 5d \to 6p \to 7s\)
    จุดที่ต้องจำคือ 4s มีพลังงานต่ำกว่า 3d จึงเติม 4s ก่อน
  2. หลักของเพาลี (Pauli exclusion principle) หนึ่งออร์บิทัลมีอิเล็กตรอนได้ไม่เกิน 2 ตัว และสองตัวนั้นต้องหมุนรอบตัวเอง (สปิน) สวนทางกัน เขียนเป็นลูกศรขึ้นและลง ↑↓
  3. กฎของฮุนด์ (Hund's rule) ถ้าในระดับย่อยมีหลายออร์บิทัลที่พลังงานเท่ากัน เช่น 2p ทั้งสามออร์บิทัล ให้เติมอิเล็กตรอนทีละตัวในแต่ละออร์บิทัลจนครบ โดยสปินทิศเดียวกัน แล้วจึงเริ่มจับคู่

เช่น ไนโตรเจนมี 2p³ เขียนเป็น ↑ ↑ ↑ (ไม่เข้าคู่ 3 ตัว) ส่วนออกซิเจนมี 2p⁴ เขียนเป็น ↑↓ ↑ ↑ (ไม่เข้าคู่ 2 ตัว)

ตัวอย่างที่ 1 เขียนการจัดเรียงอิเล็กตรอนของ Cl (เลขอะตอม 17), Ca (20) และ Fe (26)
วิธีทำ อะตอมเป็นกลางมีอิเล็กตรอนเท่าเลขอะตอม แล้วเติมตามลำดับอาฟบาว
Cl (17 ตัว): \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^5\) ตรวจ \(2+2+6+2+5=17\) แบ่งตามระดับพลังงานหลักได้ 2, 8, 7
Ca (20 ตัว): \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\,4s^2\) แบ่งได้ 2, 8, 8, 2
Fe (26 ตัว): \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\,4s^2\,3d^6\) ตรวจ \(2+2+6+2+6+2+6=26\)
สำหรับธาตุที่มากกว่า ธาตุที่เลขอะตอมสูงขึ้นอาจย่อด้วยแก๊สเฉื่อยในวงเล็บ เช่น Fe คือ \([\mathrm{Ar}]\,4s^2\,3d^6\) เพราะ Ar มี 18 ตัว
บางตำราเรียงตามค่า n เป็น \(\dots 3d^6\,4s^2\) ได้เช่นกัน เมื่อแบ่งตามระดับพลังงานหลักจะได้ 2, 8, 14, 2 ตามที่ครูกำหนดในห้องเรียน

ข้อยกเว้นของ Cr และ Cu

ระดับ ม.ปลายต้องจำข้อยกเว้นสองธาตุ คือ โครเมียม Cr (24) และทองแดง Cu (29) ซึ่งย้ายอิเล็กตรอน 1 ตัวจาก 4s ไปที่ 3d เพราะระดับย่อย d ที่ครึ่งเต็ม (5 ตัว) หรือเต็ม (10 ตัว) เสถียรกว่า

  • Cr: ไม่ใช่ \(4s^2\,3d^4\) แต่เป็น \([\mathrm{Ar}]\,4s^1\,3d^5\) (แบ่งตามระดับหลัก 2, 8, 13, 1)
  • Cu: ไม่ใช่ \(4s^2\,3d^9\) แต่เป็น \([\mathrm{Ar}]\,4s^1\,3d^{10}\) (แบ่งตามระดับหลัก 2, 8, 18, 1)

การจัดเรียงอิเล็กตรอนของไอออน

ไอออนเกิดจากอะตอมรับหรือเสียอิเล็กตรอน ให้เขียนการจัดเรียงของอะตอมเป็นกลางก่อน แล้วปรับจำนวนอิเล็กตรอน

  • แคตไอออน (ประจุบวก) เสียอิเล็กตรอน ให้ดึงออกจาก ระดับพลังงานนอกสุด (n มากที่สุด) ก่อน
  • แอนไอออน (ประจุลบ) รับอิเล็กตรอน ให้เติมต่อในระดับย่อยที่ยังว่างตามลำดับเดิม
ระวัง อิเล็กตรอนที่หลุดออกก่อนคืออิเล็กตรอนที่อยู่ไกลนิวเคลียสที่สุด ไม่ใช่ตัวที่เติมเป็นตัวสุดท้ายตามลำดับอาฟบาว ธาตุแทรนซิชันอย่าง Fe จึงเสีย 4s ก่อน 3d ทั้งที่ 3d เติมทีหลัง
ตัวอย่างที่ 2 เขียนการจัดเรียงอิเล็กตรอนของ \(\mathrm{Ca^{2+}}\) (Z = 20), \(\mathrm{S^{2-}}\) (Z = 16) และ \(\mathrm{Fe^{3+}}\) (Z = 26)
วิธีทำ
\(\mathrm{Ca^{2+}}\): Ca มี 20 ตัว เสีย 2 ตัวจาก 4s เหลือ 18 ตัว คือ \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\)
\(\mathrm{S^{2-}}\): S มี 16 ตัว รับเพิ่ม 2 ตัวเป็น 18 ตัว คือ \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^6\) (เหมือน \(\mathrm{Ca^{2+}}\))
\(\mathrm{Fe^{3+}}\): Fe คือ \([\mathrm{Ar}]\,4s^2\,3d^6\) เสีย 4s ทั้ง 2 ตัวก่อน แล้วเสียจาก 3d อีก 1 ตัว เหลือ 23 ตัว คือ \([\mathrm{Ar}]\,3d^5\)

เวเลนซ์อิเล็กตรอนและการหากลุ่มธาตุ

เวเลนซ์อิเล็กตรอน (valence electron) คืออิเล็กตรอนในระดับพลังงานนอกสุด (ระดับที่มี n มากที่สุด) ซึ่งเป็นตัวที่เข้าไปเกี่ยวข้องกับการเกิดพันธะ ธาตุที่มีเวเลนซ์อิเล็กตรอนเท่ากันจึงมีสมบัติทางเคมีคล้ายกัน สำหรับธาตุหมู่ A มีหลักดังนี้

  • จำนวนเวเลนซ์อิเล็กตรอน = เลขหมู่ A (ยกเว้น He มี 2 ตัวแต่จัดเป็นหมู่ 8A)
  • เลขคาบ = จำนวนระดับพลังงานหลักที่มีอิเล็กตรอน (ค่า n สูงสุด)
ธาตุZการจัดเรียงตามระดับหลักเวเลนซ์หมู่คาบ
C62, 444A2
Na112, 8, 111A3
Cl172, 8, 777A3
Ar182, 8, 888A3
Ca202, 8, 8, 222A4
ตัวอย่างที่ 3 ธาตุ X มีการจัดเรียงอิเล็กตรอน \(1s^2\,2s^2\,2p^6\,3s^2\,3p^3\) จงหาเลขอะตอม เวเลนซ์อิเล็กตรอน หมู่ และคาบ
วิธีทำ
เลขอะตอม = จำนวนอิเล็กตรอนทั้งหมด \(= 2+2+6+2+3 = 15\)
ระดับนอกสุดคือ n = 3 มี \(3s^2\) และ \(3p^3\) รวมเป็น \(2 + 3 = 5\) ตัว
จึงอยู่หมู่ 5A และมี 3 ระดับพลังงานหลัก จึงอยู่คาบ 3 (ธาตุนี้คือฟอสฟอรัส)

จุดที่พลาดบ่อย ต้องนับทั้ง s และ p ของระดับนอกสุดรวมกัน ไม่ใช่นับเฉพาะ p และไม่นับ d ของระดับในลงไปเป็นเวเลนซ์ของธาตุหมู่ A ส่วนธาตุแทรนซิชัน (หมู่ B) จะเรียนต่อในตอนที่ 4

สรุปสั้น ๆ

  • ระดับพลังงานหลัก n รับอิเล็กตรอนได้สูงสุด 2n² ตัว (2, 8, 18, 32) และระดับ n มีระดับย่อย n ชนิด
  • ระดับย่อย s, p, d, f มี 1, 3, 5, 7 ออร์บิทัล รับได้ 2, 6, 10, 14 ตัว ออร์บิทัลละไม่เกิน 2 ตัว
  • เติมอิเล็กตรอนตามอาฟบาว (4s ก่อน 3d) ตามเพาลีและฮุนด์ คือเติมทีละตัวในออร์บิทัลพลังงานเท่ากันก่อนจับคู่
  • Cr เป็น 4s¹ 3d⁵ และ Cu เป็น 4s¹ 3d¹⁰ เพราะ d ครึ่งเต็มหรือเต็มเสถียรกว่า
  • แคตไอออนเสียอิเล็กตรอนจากระดับนอกสุดก่อน เช่น Fe²⁺ เสีย 4s ก่อน 3d
  • เวเลนซ์อิเล็กตรอนคืออิเล็กตรอนระดับนอกสุด ธาตุหมู่ A เลขหมู่เท่ากับจำนวนเวเลนซ์ และเลขคาบเท่ากับจำนวนระดับพลังงานหลัก
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน อะตอมและสมบัติของธาตุสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ระดับพลังงานหลัก n = 3 รับอิเล็กตรอนได้สูงสุดกี่ตัว
ใช้สูตร 2n² = 2 × 9 = 18 ตัว ตัวเลข 8 เป็นจำนวนสูงสุดของระดับ n = 2 (หรือเวเลนซ์ของแก๊สเฉื่อย) ตัวเลข 9 คือ n² ซึ่งเป็นจำนวนออร์บิทัลไม่ใช่จำนวนอิเล็กตรอน และ 32 เป็นของระดับ n = 4
2.ระดับพลังงานย่อย p มีกี่ออร์บิทัล และรับอิเล็กตรอนได้สูงสุดกี่ตัว
ระดับย่อย p มี 3 ออร์บิทัล และแต่ละออร์บิทัลรับได้ 2 ตัว จึงรวมเป็น 6 ตัว การตอบว่ารับได้ 3 ตัวผิดเพราะลืมว่าหนึ่งออร์บิทัลมีอิเล็กตรอนได้ 2 ตัว ส่วน 1 ออร์บิทัลเป็นของ s และ 5 ออร์บิทัลเป็นของ d
3.ข้อใดเรียงลำดับการเติมอิเล็กตรอนตามหลักอาฟบาวได้ถูกต้อง
ลำดับที่ถูกคือ 3p, 4s, 3d, 4p เพราะ 4s มีพลังงานต่ำกว่า 3d จึงเติมก่อน การเรียง 3d ก่อน 4s เป็นความเข้าใจผิดที่พบบ่อยจากการเรียงตามค่า n อย่างเดียว ส่วนการเริ่มด้วย 4s ก่อน 3p ก็ผิดเพราะ 3p พลังงานต่ำกว่า
4.กำมะถัน S มีเลขอะตอม 16 การจัดเรียงอิเล็กตรอนในข้อใดถูกต้อง
ต้องมีอิเล็กตรอนรวม 16 ตัว และเติมให้ 2p เต็ม 6 ตัวก่อนจึงไป 3s ได้ 2 ตัว แล้วเหลือ 4 ตัวใน 3p ตัวเลือกที่มี 3s เหลือ 1 ตัวไม่ถูกเพราะ 3s ต้องเต็มก่อนเติม 3p ตัวเลือกที่ลงท้าย 3p ที่ 6 ตัวมีอิเล็กตรอน 18 ตัว (เป็นของ Ar) และตัวเลือกที่มี 2p เพียง 4 ตัวข้ามลำดับการเติม
5.ไนโตรเจน (Z = 7) มีอิเล็กตรอนที่ไม่เข้าคู่ (unpaired electron) กี่ตัวตามกฎของฮุนด์
ไนโตรเจนมีการจัดเรียง 1s² 2s² 2p³ ตามกฎของฮุนด์ อิเล็กตรอน 3 ตัวใน 2p กระจายอยู่ในออร์บิทัลละตัวด้วยสปินทิศเดียวกัน จึงไม่เข้าคู่ 3 ตัว ส่วน 1s และ 2s เต็มและเข้าคู่ทั้งหมด การตอบ 1 หรือ 2 ตัวเกิดจากการจับคู่ใน 2p ก่อนที่ออร์บิทัลจะมีอิเล็กตรอนครบทุกออร์บิทัล
6.การจัดเรียงอิเล็กตรอนของโครเมียม Cr (Z = 24) ข้อใดถูกต้อง
Cr เป็นข้อยกเว้น คือ ย้ายอิเล็กตรอน 1 ตัวจาก 4s ไป 3d ทำให้ 3d ครึ่งเต็ม 5 ตัวซึ่งเสถียรกว่า จึงเป็น 4s¹ 3d⁵ การเขียนเป็น 4s² 3d⁴ คือการเติมตามลำดับปกติโดยไม่คิดข้อยกเว้น ส่วนตัวเลือกที่มี 4s² 3d⁵ มีอิเล็กตรอน 25 ตัว (เป็นของ Mn) ส่วนตัวเลือกที่มีแต่ 3d⁶ มีรวม 24 ตัวแต่ไม่ตรงกับการจัดเรียงจริง
7.การจัดเรียงอิเล็กตรอนของ \(\mathrm{Fe^{2+}}\) (Fe มีเลขอะตอม 26) ข้อใดถูกต้อง
Fe เป็น [Ar] 4s² 3d⁶ เมื่อเสีย 2 ตัวต้องเสียจากระดับนอกสุดคือ 4s ก่อน จึงเหลือ [Ar] 3d⁶ (24 ตัว) การเสียจาก 3d ให้เป็น 4s² 3d⁴ เป็นความเข้าใจผิดที่คิดว่าต้องเอาตัวที่เติมทีหลังออกก่อน ตัวเลือกที่ยังเป็น 4s² 3d⁶ คืออะตอมเป็นกลางซึ่งยังไม่เสียอิเล็กตรอน และ 3d⁸ มีอิเล็กตรอน 26 ตัว
8.ไอออน \(\mathrm{X^{3+}}\) มีอิเล็กตรอน 10 ตัว อะตอม X อยู่หมู่และคาบใด
ไอออนประจุ +3 เสียอิเล็กตรอนไป 3 ตัว อะตอมเป็นกลางจึงมี 10 + 3 = 13 ตัว (Z = 13) การจัดเรียงเป็น 2, 8, 3 มีเวเลนซ์อิเล็กตรอน 3 ตัว อยู่หมู่ 3A และมี 3 ระดับพลังงานจึงอยู่คาบ 3 ผู้ที่ตอบหมู่ 8A คาบ 2 ใช้การจัดเรียงของไอออน (2, 8) แทนอะตอมเป็นกลาง และการตอบคาบ 2 ก็มาจากเหตุผลเดียวกัน