เลขอะตอม เลขมวล และสัญลักษณ์นิวเคลียร์
อะตอมของธาตุแต่ละชนิดมี "บัตรประจำตัว" ของตัวเอง สิ่งที่ใช้ระบุว่าอะตอมนั้นเป็นธาตุอะไรคือ เลขอะตอม (atomic number) ใช้สัญลักษณ์ Z ซึ่งหมายถึง จำนวนโปรตอน ในนิวเคลียส อะตอมที่มีโปรตอน 6 ตัวเป็นคาร์บอนเสมอ ไม่ว่าจะมีนิวตรอนกี่ตัวก็ตาม
ส่วน เลขมวล (mass number) ใช้สัญลักษณ์ A คือ ผลรวมของจำนวนโปรตอนกับจำนวนนิวตรอน ในนิวเคลียส เพราะอิเล็กตรอนมีมวลน้อยมาก จึงไม่นำมานับรวมในเลขมวล
เราเขียนทั้งสองค่ารวมกันเป็น สัญลักษณ์นิวเคลียร์ โดยวางเลขมวลไว้มุมบนซ้าย และเลขอะตอมไว้มุมล่างซ้ายของสัญลักษณ์ธาตุ
\[ {}^{A}_{Z}\mathrm{X} \qquad \text{เช่น } {}^{35}_{17}\mathrm{Cl} \]
จากสัญลักษณ์ข้างต้น อ่านได้ทันทีว่า Cl มี Z = 17 และ A = 35 ส่วนจำนวนนิวตรอนหาได้จากสูตร
\[ \text{จำนวนนิวตรอน} = A - Z \]
ดังนั้น \({}^{35}_{17}\mathrm{Cl}\) มีนิวตรอน \(35 - 17 = 18\) ตัว
อะตอมเป็นกลางและไอออน
อะตอมที่เป็นกลางทางไฟฟ้า มีประจุบวกจากโปรตอนเท่ากับประจุลบจากอิเล็กตรอนพอดี จึงได้ว่า
\[ \text{จำนวนอิเล็กตรอน} = \text{จำนวนโปรตอน} = Z \]
วิธีทำ เลขอะตอม Z = 13 จึงมีโปรตอน 13 ตัว
อะตอมเป็นกลาง จึงมีอิเล็กตรอน 13 ตัว เท่ากับโปรตอน
นิวตรอน = \(A - Z = 27 - 13 = 14\) ตัว
ตอบ โปรตอน 13 นิวตรอน 14 อิเล็กตรอน 13
ไอออน (ion)
เมื่ออะตอมให้หรือรับอิเล็กตรอน อะตอมจะมีประจุสุทธิ เรียกว่าไอออน สิ่งที่เปลี่ยนมีแค่ จำนวนอิเล็กตรอน เท่านั้น จำนวนโปรตอนและนิวตรอนในนิวเคลียสยังเหมือนเดิม
- แคตไอออน (cation) คือไอออนบวก เกิดจากอะตอมเสียอิเล็กตรอน อิเล็กตรอนจึงน้อยกว่าโปรตอน เช่น \(\mathrm{Na^+}\) เสียไป 1 ตัว
- แอนไอออน (anion) คือไอออนลบ เกิดจากอะตอมรับอิเล็กตรอนเพิ่ม อิเล็กตรอนจึงมากกว่าโปรตอน เช่น \(\mathrm{Cl^-}\) รับเพิ่ม 1 ตัว
วิธีจำ ประจุบวกหมายถึงอิเล็กตรอนหายไป ประจุลบหมายถึงอิเล็กตรอนเพิ่มมา ดังนี้
\[ \text{จำนวนอิเล็กตรอน} = Z - \text{ประจุ} \]
โดยแทนประจุตามเครื่องหมาย เช่น ประจุ +2 แทนด้วย 2 และประจุ −1 แทนด้วย −1
วิธีทำ \(\mathrm{Na^+}\): โปรตอน = Z = 11 นิวตรอน = \(23 - 11 = 12\) อิเล็กตรอน = \(11 - 1 = 10\)
\(\mathrm{Cl^-}\): โปรตอน = Z = 17 นิวตรอน = \(35 - 17 = 18\) อิเล็กตรอน = \(17 - (-1) = 18\)
ตอบ \(\mathrm{Na^+}\) มี 11, 12, 10 ตามลำดับ และ \(\mathrm{Cl^-}\) มี 17, 18, 18 ตามลำดับ
ไอโซโทป ไอโซโทน และไอโซบาร์
อะตอมของธาตุเดียวกันไม่จำเป็นต้องหนักเท่ากัน เพราะจำนวนนิวตรอนอาจต่างกันได้ จึงมีศัพท์ 3 คำที่ต้องแยกให้ออก
| คำเรียก | สิ่งที่เหมือนกัน | สิ่งที่ต่างกัน |
|---|---|---|
| ไอโซโทป (isotope) | เลขอะตอม (Z) เท่ากัน | เลขมวล (A) และจำนวนนิวตรอน |
| ไอโซโทน (isotone) | จำนวนนิวตรอนเท่ากัน | เลขอะตอมและเลขมวล |
| ไอโซบาร์ (isobar) | เลขมวล (A) เท่ากัน | เลขอะตอมและจำนวนนิวตรอน |
ไอโซโทปเป็นธาตุเดียวกัน จึงมีจำนวนอิเล็กตรอนเท่ากันเมื่อเป็นอะตอมเป็นกลาง สมบัติทางเคมีจึงเหมือนกัน แต่สมบัติทางกายภาพที่ขึ้นกับมวล เช่น ความหนาแน่น อาจต่างกันเล็กน้อย
ตัวอย่างไอโซโทปที่ควรรู้จัก
- ไฮโดรเจน (Z = 1) มี 3 ไอโซโทปหลัก ได้แก่ \({}^{1}_{1}\mathrm{H}\) (โปรเทียม ไม่มีนิวตรอน) \({}^{2}_{1}\mathrm{H}\) (ดิวเทอเรียม มีนิวตรอน 1 ตัว) และ \({}^{3}_{1}\mathrm{H}\) (ทริเทียม มีนิวตรอน 2 ตัว และเป็นไอโซโทปกัมมันตรังสี)
- คาร์บอน (Z = 6) เช่น \({}^{12}_{6}\mathrm{C}\) มีนิวตรอน 6 ตัว \({}^{13}_{6}\mathrm{C}\) มีนิวตรอน 7 ตัว และ \({}^{14}_{6}\mathrm{C}\) มีนิวตรอน 8 ตัว ซึ่งเป็นไอโซโทปกัมมันตรังสี
วิธีทำ หาจำนวนนิวตรอนก่อน K-39: \(39 - 19 = 20\) · Ar-40: \(40 - 18 = 22\) · Ca-40: \(40 - 20 = 20\) · Ca-42: \(42 - 20 = 22\)
Ca-40 กับ Ca-42 มี Z เท่ากัน (20) เป็น ไอโซโทป
Ar-40 กับ Ca-40 มี A เท่ากัน (40) เป็น ไอโซบาร์
K-39 กับ Ca-40 มีนิวตรอนเท่ากัน (20) เป็น ไอโซโทน
มวลอะตอมเฉลี่ย
ธาตุส่วนใหญ่ในธรรมชาติเป็นส่วนผสมของหลายไอโซโทป และแต่ละไอโซโทปมีสัดส่วนไม่เท่ากัน เรียกสัดส่วนนี้ว่า ร้อยละความอุดมสมบูรณ์ (percent abundance) มวลอะตอมที่เห็นในตารางธาตุจึงเป็น มวลอะตอมเฉลี่ยแบบถ่วงน้ำหนัก ไม่ใช่ค่าเฉลี่ยธรรมดา
\[ \text{มวลอะตอมเฉลี่ย} = \sum \left( \text{มวลของไอโซโทป} \times \frac{\text{ร้อยละความอุดมสมบูรณ์}}{100} \right) \]
โดยทั่วไปใช้เลขมวลแทนมวลของแต่ละไอโซโทปในโจทย์ระดับนี้ได้ มวลอะตอมจริงวัดเทียบกับ \(\frac{1}{12}\) ของมวลอะตอมคาร์บอน-12 และมีหน่วยเป็นหน่วยมวลอะตอม (amu หรือ u)
วิธีทำ \((10 \times 0.20) + (11 \times 0.80) = 2.0 + 8.8 = 10.8\)
ตอบ 10.8 amu ค่านี้ใกล้ 11 มากกว่า 10 เพราะ \({}^{11}\mathrm{B}\) มีมากกว่า ถ้าใช้ค่าเฉลี่ยธรรมดาจะได้ 10.5 ซึ่งผิด
วิธีทำ ให้ \({}^{22}\mathrm{Q}\) มีสัดส่วน x ดังนั้น \({}^{20}\mathrm{Q}\) มี \(1 - x\)
\(22x + 20(1 - x) = 20.5\)
\(20 + 2x = 20.5\) ได้ \(x = 0.25\)
ตอบ \({}^{22}\mathrm{Q}\) ร้อยละ 25 และ \({}^{20}\mathrm{Q}\) ร้อยละ 75
สรุปสั้น ๆ
- เลขอะตอม (Z) คือจำนวนโปรตอน ใช้ระบุชนิดของธาตุ · เลขมวล (A) คือโปรตอนรวมนิวตรอน และนิวตรอน = A − Z
- อะตอมเป็นกลางมีอิเล็กตรอนเท่ากับโปรตอน · แคตไอออนเสียอิเล็กตรอน แอนไอออนรับอิเล็กตรอน โดยโปรตอนและนิวตรอนไม่เปลี่ยน
- ไอโซโทปมี Z เท่ากัน A ต่างกัน · ไอโซโทนมีนิวตรอนเท่ากัน · ไอโซบาร์มี A เท่ากัน
- ไอโซโทปของไฮโดรเจนมี 1H, 2H, 3H และของคาร์บอนมี 12C, 13C, 14C ซึ่งสมบัติทางเคมีเหมือนกัน
- มวลอะตอมเฉลี่ยคือผลรวมของ (มวลไอโซโทป × สัดส่วน) เป็นค่าเฉลี่ยถ่วงน้ำหนัก ไม่ใช่เลขมวล