หน้าแรก › เคมี › ม.4 อะตอมและสมบัติของธาตุ › เลขอะตอม เลขมวล และไอโซโทป

ตอนที่ 2 เลขอะตอม เลขมวล และไอโซโทป

เคมี ม.4อ่านประมาณ 8 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

เลขอะตอม เลขมวล และสัญลักษณ์นิวเคลียร์

อะตอมของธาตุแต่ละชนิดมี "บัตรประจำตัว" ของตัวเอง สิ่งที่ใช้ระบุว่าอะตอมนั้นเป็นธาตุอะไรคือ เลขอะตอม (atomic number) ใช้สัญลักษณ์ Z ซึ่งหมายถึง จำนวนโปรตอน ในนิวเคลียส อะตอมที่มีโปรตอน 6 ตัวเป็นคาร์บอนเสมอ ไม่ว่าจะมีนิวตรอนกี่ตัวก็ตาม

ส่วน เลขมวล (mass number) ใช้สัญลักษณ์ A คือ ผลรวมของจำนวนโปรตอนกับจำนวนนิวตรอน ในนิวเคลียส เพราะอิเล็กตรอนมีมวลน้อยมาก จึงไม่นำมานับรวมในเลขมวล

เราเขียนทั้งสองค่ารวมกันเป็น สัญลักษณ์นิวเคลียร์ โดยวางเลขมวลไว้มุมบนซ้าย และเลขอะตอมไว้มุมล่างซ้ายของสัญลักษณ์ธาตุ

\[ {}^{A}_{Z}\mathrm{X} \qquad \text{เช่น } {}^{35}_{17}\mathrm{Cl} \]

จากสัญลักษณ์ข้างต้น อ่านได้ทันทีว่า Cl มี Z = 17 และ A = 35 ส่วนจำนวนนิวตรอนหาได้จากสูตร

\[ \text{จำนวนนิวตรอน} = A - Z \]

ดังนั้น \({}^{35}_{17}\mathrm{Cl}\) มีนิวตรอน \(35 - 17 = 18\) ตัว

อะตอมเป็นกลางและไอออน

อะตอมที่เป็นกลางทางไฟฟ้า มีประจุบวกจากโปรตอนเท่ากับประจุลบจากอิเล็กตรอนพอดี จึงได้ว่า

\[ \text{จำนวนอิเล็กตรอน} = \text{จำนวนโปรตอน} = Z \]

ตัวอย่างที่ 1 จงหาจำนวนโปรตอน นิวตรอน และอิเล็กตรอนของอะตอมเป็นกลาง \({}^{27}_{13}\mathrm{Al}\)
วิธีทำ เลขอะตอม Z = 13 จึงมีโปรตอน 13 ตัว
อะตอมเป็นกลาง จึงมีอิเล็กตรอน 13 ตัว เท่ากับโปรตอน
นิวตรอน = \(A - Z = 27 - 13 = 14\) ตัว
ตอบ โปรตอน 13 นิวตรอน 14 อิเล็กตรอน 13

ไอออน (ion)

เมื่ออะตอมให้หรือรับอิเล็กตรอน อะตอมจะมีประจุสุทธิ เรียกว่าไอออน สิ่งที่เปลี่ยนมีแค่ จำนวนอิเล็กตรอน เท่านั้น จำนวนโปรตอนและนิวตรอนในนิวเคลียสยังเหมือนเดิม

  • แคตไอออน (cation) คือไอออนบวก เกิดจากอะตอมเสียอิเล็กตรอน อิเล็กตรอนจึงน้อยกว่าโปรตอน เช่น \(\mathrm{Na^+}\) เสียไป 1 ตัว
  • แอนไอออน (anion) คือไอออนลบ เกิดจากอะตอมรับอิเล็กตรอนเพิ่ม อิเล็กตรอนจึงมากกว่าโปรตอน เช่น \(\mathrm{Cl^-}\) รับเพิ่ม 1 ตัว

วิธีจำ ประจุบวกหมายถึงอิเล็กตรอนหายไป ประจุลบหมายถึงอิเล็กตรอนเพิ่มมา ดังนี้

\[ \text{จำนวนอิเล็กตรอน} = Z - \text{ประจุ} \]

โดยแทนประจุตามเครื่องหมาย เช่น ประจุ +2 แทนด้วย 2 และประจุ −1 แทนด้วย −1

ตัวอย่างที่ 2 จงหาจำนวนอนุภาคมูลฐานของ \({}^{23}_{11}\mathrm{Na^+}\) และ \({}^{35}_{17}\mathrm{Cl^-}\)
วิธีทำ \(\mathrm{Na^+}\): โปรตอน = Z = 11 นิวตรอน = \(23 - 11 = 12\) อิเล็กตรอน = \(11 - 1 = 10\)
\(\mathrm{Cl^-}\): โปรตอน = Z = 17 นิวตรอน = \(35 - 17 = 18\) อิเล็กตรอน = \(17 - (-1) = 18\)
ตอบ \(\mathrm{Na^+}\) มี 11, 12, 10 ตามลำดับ และ \(\mathrm{Cl^-}\) มี 17, 18, 18 ตามลำดับ

ไอโซโทป ไอโซโทน และไอโซบาร์

อะตอมของธาตุเดียวกันไม่จำเป็นต้องหนักเท่ากัน เพราะจำนวนนิวตรอนอาจต่างกันได้ จึงมีศัพท์ 3 คำที่ต้องแยกให้ออก

คำเรียกสิ่งที่เหมือนกันสิ่งที่ต่างกัน
ไอโซโทป (isotope)เลขอะตอม (Z) เท่ากันเลขมวล (A) และจำนวนนิวตรอน
ไอโซโทน (isotone)จำนวนนิวตรอนเท่ากันเลขอะตอมและเลขมวล
ไอโซบาร์ (isobar)เลขมวล (A) เท่ากันเลขอะตอมและจำนวนนิวตรอน

ไอโซโทปเป็นธาตุเดียวกัน จึงมีจำนวนอิเล็กตรอนเท่ากันเมื่อเป็นอะตอมเป็นกลาง สมบัติทางเคมีจึงเหมือนกัน แต่สมบัติทางกายภาพที่ขึ้นกับมวล เช่น ความหนาแน่น อาจต่างกันเล็กน้อย

ตัวอย่างไอโซโทปที่ควรรู้จัก

  • ไฮโดรเจน (Z = 1) มี 3 ไอโซโทปหลัก ได้แก่ \({}^{1}_{1}\mathrm{H}\) (โปรเทียม ไม่มีนิวตรอน) \({}^{2}_{1}\mathrm{H}\) (ดิวเทอเรียม มีนิวตรอน 1 ตัว) และ \({}^{3}_{1}\mathrm{H}\) (ทริเทียม มีนิวตรอน 2 ตัว และเป็นไอโซโทปกัมมันตรังสี)
  • คาร์บอน (Z = 6) เช่น \({}^{12}_{6}\mathrm{C}\) มีนิวตรอน 6 ตัว \({}^{13}_{6}\mathrm{C}\) มีนิวตรอน 7 ตัว และ \({}^{14}_{6}\mathrm{C}\) มีนิวตรอน 8 ตัว ซึ่งเป็นไอโซโทปกัมมันตรังสี
ตัวอย่างที่ 3 พิจารณา \({}^{39}_{19}\mathrm{K}\), \({}^{40}_{18}\mathrm{Ar}\), \({}^{40}_{20}\mathrm{Ca}\) และ \({}^{42}_{20}\mathrm{Ca}\) ว่าคู่ใดเป็นไอโซโทป ไอโซโทน หรือไอโซบาร์
วิธีทำ หาจำนวนนิวตรอนก่อน K-39: \(39 - 19 = 20\) · Ar-40: \(40 - 18 = 22\) · Ca-40: \(40 - 20 = 20\) · Ca-42: \(42 - 20 = 22\)
Ca-40 กับ Ca-42 มี Z เท่ากัน (20) เป็น ไอโซโทป
Ar-40 กับ Ca-40 มี A เท่ากัน (40) เป็น ไอโซบาร์
K-39 กับ Ca-40 มีนิวตรอนเท่ากัน (20) เป็น ไอโซโทน

มวลอะตอมเฉลี่ย

ธาตุส่วนใหญ่ในธรรมชาติเป็นส่วนผสมของหลายไอโซโทป และแต่ละไอโซโทปมีสัดส่วนไม่เท่ากัน เรียกสัดส่วนนี้ว่า ร้อยละความอุดมสมบูรณ์ (percent abundance) มวลอะตอมที่เห็นในตารางธาตุจึงเป็น มวลอะตอมเฉลี่ยแบบถ่วงน้ำหนัก ไม่ใช่ค่าเฉลี่ยธรรมดา

\[ \text{มวลอะตอมเฉลี่ย} = \sum \left( \text{มวลของไอโซโทป} \times \frac{\text{ร้อยละความอุดมสมบูรณ์}}{100} \right) \]

โดยทั่วไปใช้เลขมวลแทนมวลของแต่ละไอโซโทปในโจทย์ระดับนี้ได้ มวลอะตอมจริงวัดเทียบกับ \(\frac{1}{12}\) ของมวลอะตอมคาร์บอน-12 และมีหน่วยเป็นหน่วยมวลอะตอม (amu หรือ u)

ตัวอย่างที่ 4 โบรอนมี 2 ไอโซโทป คือ \({}^{10}\mathrm{B}\) ร้อยละ 20 และ \({}^{11}\mathrm{B}\) ร้อยละ 80 (ปัดค่าเพื่อให้คำนวณง่าย) จงหามวลอะตอมเฉลี่ย
วิธีทำ \((10 \times 0.20) + (11 \times 0.80) = 2.0 + 8.8 = 10.8\)
ตอบ 10.8 amu ค่านี้ใกล้ 11 มากกว่า 10 เพราะ \({}^{11}\mathrm{B}\) มีมากกว่า ถ้าใช้ค่าเฉลี่ยธรรมดาจะได้ 10.5 ซึ่งผิด
ตัวอย่างที่ 5 (โจทย์ย้อนกลับ) ธาตุสมมติ Q มี 2 ไอโซโทป คือ \({}^{20}\mathrm{Q}\) และ \({}^{22}\mathrm{Q}\) มวลอะตอมเฉลี่ย 20.5 จงหาร้อยละของ \({}^{22}\mathrm{Q}\)
วิธีทำ ให้ \({}^{22}\mathrm{Q}\) มีสัดส่วน x ดังนั้น \({}^{20}\mathrm{Q}\) มี \(1 - x\)
\(22x + 20(1 - x) = 20.5\)
\(20 + 2x = 20.5\) ได้ \(x = 0.25\)
ตอบ \({}^{22}\mathrm{Q}\) ร้อยละ 25 และ \({}^{20}\mathrm{Q}\) ร้อยละ 75
ระวัง เลขมวลกับมวลอะตอมไม่ใช่สิ่งเดียวกัน เลขมวลเป็นจำนวนเต็มที่นับโปรตอนรวมนิวตรอนของอะตอมหนึ่งชนิด ส่วนมวลอะตอมในตารางธาตุเป็นค่าเฉลี่ยของทุกไอโซโทป จึงมักเป็นทศนิยม เช่น คลอรีนมีไอโซโทป Cl-35 และ Cl-37 แต่ในตารางธาตุเขียนประมาณ 35.5 ข้อพลาดอื่นที่พบบ่อยคือ นำจำนวนอิเล็กตรอนไปบวกในเลขมวล หรือเข้าใจว่าไอออนเป็นธาตุอื่น ทั้งที่การเปลี่ยนจำนวนอิเล็กตรอนไม่ทำให้ชนิดของธาตุเปลี่ยน มีเพียงการเปลี่ยนจำนวนโปรตอนเท่านั้นที่ทำให้เป็นธาตุอื่น

สรุปสั้น ๆ

  • เลขอะตอม (Z) คือจำนวนโปรตอน ใช้ระบุชนิดของธาตุ · เลขมวล (A) คือโปรตอนรวมนิวตรอน และนิวตรอน = A − Z
  • อะตอมเป็นกลางมีอิเล็กตรอนเท่ากับโปรตอน · แคตไอออนเสียอิเล็กตรอน แอนไอออนรับอิเล็กตรอน โดยโปรตอนและนิวตรอนไม่เปลี่ยน
  • ไอโซโทปมี Z เท่ากัน A ต่างกัน · ไอโซโทนมีนิวตรอนเท่ากัน · ไอโซบาร์มี A เท่ากัน
  • ไอโซโทปของไฮโดรเจนมี 1H, 2H, 3H และของคาร์บอนมี 12C, 13C, 14C ซึ่งสมบัติทางเคมีเหมือนกัน
  • มวลอะตอมเฉลี่ยคือผลรวมของ (มวลไอโซโทป × สัดส่วน) เป็นค่าเฉลี่ยถ่วงน้ำหนัก ไม่ใช่เลขมวล
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน อะตอมและสมบัติของธาตุสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.เลขอะตอม (Z) ของธาตุหมายถึงข้อใด
เลขอะตอมคือจำนวนโปรตอน ใช้ระบุชนิดของธาตุ ส่วนผลรวมของโปรตอนกับนิวตรอนคือเลขมวล และจำนวนนิวตรอนต้องหาจากเลขมวลลบเลขอะตอม
2.อะตอมเป็นกลางของ \({}^{31}_{15}\mathrm{P}\) มีนิวตรอนกี่ตัว
นิวตรอน = A − Z = 31 − 15 = 16 ตัว ค่า 15 คือจำนวนโปรตอนและอิเล็กตรอน ค่า 31 คือเลขมวล และ 46 เกิดจากการนำเลขมวลมาบวกเลขอะตอมซึ่งไม่ถูกต้อง
3.ไอออน \({}^{27}_{13}\mathrm{Al^{3+}}\) มีอิเล็กตรอนกี่ตัว
Al เป็นกลางมีอิเล็กตรอน 13 ตัว เมื่อกลายเป็นไอออน 3+ จะเสียอิเล็กตรอนไป 3 ตัว จึงเหลือ 10 ตัว ค่า 16 เกิดจากการบวกประจุแทนที่จะลบ และ 14 คือจำนวนนิวตรอน
4.ไอออน \({}^{32}_{16}\mathrm{S^{2-}}\) มีจำนวนโปรตอน นิวตรอน และอิเล็กตรอนตามข้อใด
โปรตอนเท่ากับ Z คือ 16 นิวตรอน = 32 − 16 = 16 ไอออน 2− รับอิเล็กตรอนเพิ่ม 2 ตัว จึงมีอิเล็กตรอน 16 + 2 = 18 ตัว ตัวเลือกที่มีอิเล็กตรอน 14 คือการลบประจุผิดทิศ และตัวเลือกที่เปลี่ยนจำนวนโปรตอนผิดเพราะไอออนไม่เปลี่ยนโปรตอน
5.คู่ของอะตอมใดเป็นไอโซบาร์กัน
ไอโซบาร์ต้องมีเลขมวลเท่ากัน คู่คาร์บอน-14 กับไนโตรเจน-14 มีเลขมวล 14 เท่ากันแต่เลขอะตอมต่างกัน ส่วนคู่คาร์บอน-12 กับคาร์บอน-13 และคู่ออกซิเจน-16 กับออกซิเจน-18 เป็นไอโซโทป เพราะเลขอะตอมเท่ากัน คู่คาร์บอน-13 กับไนโตรเจน-14 มีนิวตรอนเท่ากันที่ 7 ตัว จึงเป็นไอโซโทน
6.ธาตุสมมติ X มี 2 ไอโซโทป คือ \({}^{63}\mathrm{X}\) ร้อยละ 70 และ \({}^{65}\mathrm{X}\) ร้อยละ 30 มวลอะตอมเฉลี่ยของ X เป็นเท่าใด
คำนวณแบบถ่วงน้ำหนัก 63 × 0.70 + 65 × 0.30 = 44.1 + 19.5 = 63.6 ค่า 64.0 มาจากการเฉลี่ยธรรมดาโดยไม่สนใจสัดส่วน ค่า 64.4 มาจากการสลับสัดส่วนของสองไอโซโทป
7.ธาตุสมมติ Y มี 2 ไอโซโทป คือ \({}^{79}\mathrm{Y}\) และ \({}^{81}\mathrm{Y}\) มวลอะตอมเฉลี่ย 79.9 ไอโซโทป \({}^{81}\mathrm{Y}\) มีร้อยละความอุดมสมบูรณ์เท่าใด
ให้ 81Y มีสัดส่วน x จะได้ 81x + 79(1 − x) = 79.9 จึงได้ 79 + 2x = 79.9 และ x = 0.45 คือร้อยละ 45 ถ้าตอบร้อยละ 55 แสดงว่าสลับกับไอโซโทป 79Y ส่วนร้อยละ 50 ใช้ไม่ได้เพราะจะให้มวลเฉลี่ย 80.0
8.ไอออน \(\mathrm{X^{2+}}\) มีอิเล็กตรอน 10 ตัว และนิวตรอน 12 ตัว เลขมวลของ X เป็นเท่าใด
แคตไอออน 2+ เสียอิเล็กตรอน 2 ตัว อะตอมเป็นกลางจึงมีอิเล็กตรอน 12 ตัว ทำให้ Z = 12 เลขมวล = 12 + 12 = 24 ค่า 22 เกิดจากการนำอิเล็กตรอนของไอออนมาบวกกับนิวตรอนโดยตรง ซึ่งลืมปรับประจุ