หน้าแรก › ชีววิทยา › ม.4 การศึกษาชีววิทยา › เครื่องมือ ข้อมูล และการสื่อสารผล

ตอนที่ 4 การใช้เครื่องมือ ข้อมูล และการสื่อสารผลทางชีววิทยา

ชีววิทยา ม.4อ่านประมาณ 7 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

กล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสง

เซลล์ส่วนใหญ่เล็กมากจนตาเปล่ามองไม่เห็น นักชีววิทยาจึงใช้ กล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสง (light microscope) ซึ่งใช้แสงส่องผ่านวัตถุที่บางและใส แล้วใช้เลนส์ขยายภาพให้ใหญ่ขึ้น

ส่วนประกอบที่ต้องรู้

ส่วนประกอบหน้าที่
เลนส์ใกล้ตา (ocular lens)เลนส์ที่เรามองผ่าน ขยายภาพที่ได้จากเลนส์ใกล้วัตถุอีกชั้นหนึ่ง
เลนส์ใกล้วัตถุ (objective lens)เลนส์ที่อยู่ใกล้สไลด์ มักมีหลายอัน เช่น 4×, 10×, 40×
แป้นหมุนเลนส์ (revolving nosepiece)ใช้หมุนเปลี่ยนเลนส์ใกล้วัตถุ
แท่นวางวัตถุ (stage) และที่หนีบสไลด์รองรับและยึดสไลด์ให้นิ่ง
ไดอะแฟรม (diaphragm)ปรับปริมาณแสงที่ส่องผ่านวัตถุ
แหล่งกำเนิดแสง (หรือกระจกเงา)ให้แสงส่องขึ้นมาผ่านวัตถุ
ปุ่มปรับภาพหยาบ (coarse adjustment)เลื่อนแท่นหรือกระบอกกล้องเป็นระยะมาก เพื่อหาภาพคร่าว ๆ
ปุ่มปรับภาพละเอียด (fine adjustment)เลื่อนเล็กน้อย เพื่อทำให้ภาพคมชัด
แขนกล้องและฐานโครงสร้างหลักของกล้อง ใช้จับและรับน้ำหนัก

ลำดับการใช้กล้อง

  1. ยกกล้องด้วยสองมือ มือหนึ่งจับแขนกล้อง อีกมือรองใต้ฐาน
  2. หมุนให้เลนส์ใกล้วัตถุ กำลังขยายต่ำสุด อยู่ในแนวกระบอกกล้อง
  3. วางสไลด์บนแท่นวางวัตถุ แล้วหนีบให้แน่น
  4. มองจากด้านข้าง ใช้ปุ่มปรับภาพหยาบเลื่อนให้เลนส์ใกล้วัตถุเข้าใกล้สไลด์ แต่ไม่ให้สัมผัส
  5. มองผ่านเลนส์ใกล้ตา ปรับภาพให้ชัดด้วยปุ่มหยาบ และปรับแสงด้วยไดอะแฟรม
  6. ถ้าต้องการขยายมากขึ้น ค่อยหมุนเปลี่ยนเป็นเลนส์ที่กำลังขยายสูงขึ้น แล้วปรับด้วย ปุ่มละเอียดเท่านั้น

ภาพที่เห็นผ่านกล้องแบบนี้เป็น ภาพกลับหัว คือกลับทั้งบนล่างและซ้ายขวา ถ้าเลื่อนสไลด์ไปทางซ้าย ภาพจะเลื่อนไปทางขวา ยิ่งใช้กำลังขยายสูง บริเวณที่มองเห็นยิ่งแคบลง

กำลังขยายรวม

ภาพถูกขยายสองครั้ง คือจากเลนส์ใกล้วัตถุ แล้วขยายต่อด้วยเลนส์ใกล้ตา กำลังขยายรวมจึงเป็นการ คูณ กัน

\[ \text{กำลังขยายรวม} = \text{กำลังขยายเลนส์ใกล้ตา} \times \text{กำลังขยายเลนส์ใกล้วัตถุ} \]
ตัวอย่างที่ 1 เลนส์ใกล้ตาเป็น 10× และเลนส์ใกล้วัตถุเป็น 40× กำลังขยายรวมเท่าใด
วิธีทำ: กำลังขยายรวม = \(10 \times 40 = 400\)
ตอบ 400 เท่า
ตัวอย่างที่ 2 ต้องการกำลังขยายรวม 150 เท่า โดยใช้เลนส์ใกล้ตา 15× ต้องใช้เลนส์ใกล้วัตถุกี่เท่า
วิธีทำ: \(15 \times x = 150\) จึงได้ \(x = 150 \div 15 = 10\)
ตอบ เลนส์ใกล้วัตถุ 10×
ระวัง กำลังขยายรวมต้องคูณ ไม่ใช่บวก (10 + 40 = 50 เป็นคำตอบที่ผิด) และเมื่อเปลี่ยนไปใช้เลนส์กำลังขยายสูง ห้ามใช้ปุ่มปรับภาพหยาบ เพราะเลนส์อาจกระแทกสไลด์จนแตกหรือเลนส์เสียหาย

การนำเสนอข้อมูลและการอ่านกราฟ

ผลการทดลองที่ได้ต้องจัดให้อ่านง่าย รูปแบบที่ใช้บ่อยมี 3 แบบ

  • ตาราง เหมาะกับการบันทึกค่าจริงทุกค่าอย่างครบถ้วน และใช้เป็นขั้นแรกก่อนทำกราฟ
  • กราฟเส้น เหมาะกับข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงต่อเนื่อง เช่น ตามเวลา หรือตามความเข้มข้นที่เพิ่มขึ้น ช่วยให้เห็นแนวโน้ม
  • กราฟแท่ง เหมาะกับการเปรียบเทียบข้อมูลที่แยกเป็นกลุ่ม ๆ เช่น ความสูงเฉลี่ยของต้นไม้แต่ละชนิด

กราฟที่ดีต้องมีชื่อกราฟ ชื่อแกนพร้อมหน่วย และสเกลที่เท่ากันในแต่ละช่วง โดยทั่วไปให้ ตัวแปรต้นอยู่แกนนอน และ ตัวแปรตามอยู่แกนตั้ง

หลักการอ่านกราฟและสรุปผล

  1. อ่านชื่อกราฟ ชื่อแกน และหน่วยก่อน
  2. ดูแนวโน้ม เช่น เพิ่มขึ้น ลดลง หรือคงที่ แล้วหาค่าสูงสุดและต่ำสุด
  3. เทียบกับกลุ่มควบคุม
  4. สรุปเฉพาะสิ่งที่ข้อมูลแสดง ไม่คาดเดาเกินช่วงที่ทดลอง
ตัวอย่างที่ 3 ปลูกต้นถั่วกลุ่มละหลายต้น ให้ปุ๋ยต่างกัน แล้ววัดความสูงเฉลี่ยเมื่อครบ 14 วัน ได้ผลดังตาราง
ปุ๋ย (กรัมต่อกระถาง)0 (กลุ่มควบคุม)51020
ความสูงเฉลี่ย (ซม.)12182521
วิธีทำ: ตัวแปรต้นคือปริมาณปุ๋ย ตัวแปรตามคือความสูงเฉลี่ย กลุ่มที่ไม่ให้ปุ๋ยสูง 12 ซม. ส่วนกลุ่มที่ให้ 5 และ 10 กรัมสูงขึ้นเป็น 18 และ 25 ซม. แต่กลุ่ม 20 กรัมลดลงเหลือ 21 ซม.
สรุปที่เหมาะสม: ในช่วงที่ทดลอง ปุ๋ย 10 กรัมให้ความสูงเฉลี่ยมากที่สุด และเมื่อเพิ่มเป็น 20 กรัม ความสูงเฉลี่ยลดลง
สรุปที่ไม่เหมาะสม: "ยิ่งใส่ปุ๋ยมากยิ่งสูง" เพราะขัดกับข้อมูล และ "ปุ๋ย 20 กรัมทำให้ต้นถั่วตาย" เพราะข้อมูลไม่ได้บอกเรื่องนี้

สมมติฐาน ทฤษฎี กฎ และจรรยาบรรณ

สมมติฐาน ทฤษฎี และกฎ

  • สมมติฐาน (hypothesis) คือคำอธิบายหรือคำตอบที่คาดไว้ล่วงหน้า ซึ่งต้องนำไปทดสอบได้
  • ทฤษฎี (theory) คือคำอธิบายปรากฏการณ์ในวงกว้าง ที่ผ่านการทดสอบและมีหลักฐานสนับสนุนจำนวนมาก ไม่ใช่แค่การเดา
  • กฎ (law) คือข้อความที่สรุปรูปแบบหรือความสัมพันธ์ที่พบซ้ำ ๆ เสมอภายใต้เงื่อนไขหนึ่ง
ระวัง หลายคนเข้าใจว่าสมมติฐานที่ทดลองมากพอจะกลายเป็นทฤษฎี และทฤษฎีที่แน่นอนพอจะกลายเป็นกฎ ซึ่งไม่ถูก ทั้งสามอย่างทำหน้าที่ต่างกัน กฎบอกว่าเกิดอะไรขึ้น ส่วนทฤษฎีพยายามอธิบายว่าทำไมจึงเกิด และทฤษฎีไม่ได้เลื่อนขั้นเป็นกฎ

จรรยาบรรณทางวิทยาศาสตร์

  • บันทึกและรายงานข้อมูลตามจริง ห้ามแต่งหรือตัดข้อมูลที่ไม่ตรงกับสมมติฐาน
  • อ้างอิงแหล่งที่มา และให้เครดิตผู้ที่มีส่วนร่วมงาน
  • เมื่อทดลองกับสิ่งมีชีวิต ต้องใช้เท่าที่จำเป็น และไม่ทรมานหรือทำร้ายโดยไม่สมควร
  • ยอมรับผลที่ไม่ตรงกับที่คาดไว้ และเปิดให้ผู้อื่นตรวจสอบได้

ความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการ

  • สวมเสื้อคลุม แว่นตานิรภัย และรวบผมให้เรียบร้อย
  • ไม่กินอาหารหรือดื่มน้ำ และไม่ชิมสารเคมีเด็ดขาด
  • อ่านฉลากก่อนใช้สาร ไม่ดมสารโดยตรง ให้ใช้มือโบกกลิ่นเข้าหาจมูก
  • ไม่เทสารที่เหลือกลับเข้าขวดเดิม และทิ้งของเสียตามที่ครูกำหนด
  • ถ้าสารเคมีหกหรือเกิดอุบัติเหตุ ให้แจ้งครูทันที และล้างมือหลังเสร็จงาน

สรุปสั้น ๆ

  • กล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสงเริ่มหาภาพด้วยเลนส์ใกล้วัตถุกำลังขยายต่ำสุดและปุ่มปรับภาพหยาบ เมื่อเปลี่ยนเป็นกำลังขยายสูงให้ใช้ปุ่มปรับภาพละเอียดเท่านั้น
  • กำลังขยายรวมเท่ากับกำลังขยายเลนส์ใกล้ตาคูณกำลังขยายเลนส์ใกล้วัตถุ และภาพที่เห็นเป็นภาพกลับหัว
  • ตารางเก็บค่าจริง กราฟเส้นแสดงแนวโน้มต่อเนื่อง กราฟแท่งเปรียบเทียบข้อมูลที่แยกเป็นกลุ่ม โดยตัวแปรต้นอยู่แกนนอนและตัวแปรตามอยู่แกนตั้ง
  • การสรุปผลต้องสอดคล้องกับข้อมูลและไม่เกินช่วงที่ทดลอง
  • สมมติฐานคือคำตอบที่คาดไว้และต้องทดสอบได้ ทฤษฎีคือคำอธิบายที่มีหลักฐานสนับสนุนมาก กฎคือข้อสรุปของรูปแบบที่พบซ้ำ ทฤษฎีไม่ได้กลายเป็นกฎ
  • นักวิทยาศาสตร์ต้องรายงานข้อมูลตามจริง อ้างอิงแหล่งที่มา และปฏิบัติตามข้อกำหนดความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการ
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน การศึกษาชีววิทยาสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ส่วนประกอบของกล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสงส่วนใดทำหน้าที่ปรับปริมาณแสงที่ส่องผ่านวัตถุ
ไดอะแฟรมเปิดกว้างหรือหรี่ลงเพื่อควบคุมปริมาณแสง ปุ่มปรับภาพละเอียดใช้ทำให้ภาพคมชัด เลนส์ใกล้ตาใช้มองและขยายภาพ ส่วนแขนกล้องใช้จับและรองรับโครงสร้าง
2.กล้องจุลทรรศน์ใช้เลนส์ใกล้ตา 10× และเลนส์ใกล้วัตถุ 40× กำลังขยายรวมเท่าใด
กำลังขยายรวมได้จากการคูณ คือ 10 × 40 = 400 เท่า คำตอบ 50 มาจากการนำมาบวกกันซึ่งผิด ส่วน 40 คือกำลังขยายของเลนส์ใกล้วัตถุอย่างเดียว
3.เมื่อเริ่มใช้กล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสงกับสไลด์ใหม่ ข้อใดเป็นวิธีที่ถูกต้อง
กำลังขยายต่ำให้บริเวณที่มองเห็นกว้างและหาวัตถุเจอง่าย เมื่อภาพชัดแล้วจึงเปลี่ยนเลนส์ที่ใหญ่ขึ้น ส่วนการใช้ปุ่มหยาบกับกำลังขยายสูงหรือเลื่อนเลนส์ลงขณะมองผ่านเลนส์เสี่ยงให้เลนส์กระแทกสไลด์
4.นักเรียนวัดความสูงของต้นถั่วชุดหนึ่งทุกวันเป็นเวลา 10 วัน ต้องการให้เห็นแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงตามเวลา ควรนำเสนอด้วยวิธีใดเหมาะที่สุด
ข้อมูลที่เปลี่ยนไปตามเวลาแบบต่อเนื่องเหมาะกับกราฟเส้น เพราะเห็นแนวโน้มชัด กราฟแท่งเหมาะกับการเปรียบเทียบเป็นกลุ่ม ๆ ส่วนกราฟใช้กับข้อมูลที่เกี่ยวกับเวลาได้
5.ต้องการกำลังขยายรวม 600 เท่า และใช้เลนส์ใกล้ตา 15× ต้องเลือกเลนส์ใกล้วัตถุกำลังขยายเท่าใด
กำลังขยายรวมเท่ากับผลคูณ จึงหาเลนส์ใกล้วัตถุจาก 600 ÷ 15 = 40 เท่า คำตอบ 585 เกิดจากการลบแทนการหาร ส่วน 9,000 เกิดจากการคูณกลับ
6.ข้อใดอธิบายความสัมพันธ์ของสมมติฐาน ทฤษฎี และกฎได้ถูกต้อง
ทฤษฎีเป็นคำอธิบายที่ผ่านการทดสอบและมีหลักฐานมากรองรับ ส่วนกฎเป็นข้อสรุปของรูปแบบที่พบซ้ำ ทั้งสองมีหน้าที่ต่างกัน ไม่ได้เลื่อนขั้นต่อกัน ตัวเลือกที่ว่าทฤษฎีเป็นแค่การเดาและตัวเลือกที่สลับหน้าที่ของกฎกับทฤษฎีจึงผิด
7.ขณะทำปฏิบัติการ สารเคมีบางชนิดหกใส่มือนักเรียน ข้อใดเป็นการปฏิบัติที่เหมาะสมที่สุด
ต้องแจ้งครูทันทีและล้างด้วยน้ำสะอาดมาก ๆ เพื่อลดอันตราย ส่วนการเช็ดกับเสื้อแล้วทำต่อ การชิมสาร และการเทสารกลับขวดเดิมเป็นการปฏิบัติที่เสี่ยงอันตรายหรือทำให้สารปนเปื้อน
8.นักเรียนแช่เมล็ดถั่วในน้ำนาน 0, 6, 12 และ 24 ชั่วโมง แล้วนำไปเพาะ วัดความยาวรากเฉลี่ยหลัง 3 วันได้ 5, 11, 14 และ 9 มิลลิเมตร ตามลำดับ ข้อใดสรุปได้สอดคล้องกับข้อมูลที่สุด
ข้อมูลแสดงว่ารากยาวขึ้นจาก 5 เป็น 11 และ 14 มิลลิเมตร แล้วลดเหลือ 9 มิลลิเมตรเมื่อแช่ 24 ชั่วโมง การสรุปว่ายิ่งแช่นานยิ่งยาวขัดกับค่า 24 ชั่วโมง การสรุปว่าเมล็ดตายทั้งหมดเกินข้อมูล เพราะรากยังยาว 9 มิลลิเมตร และการสรุปว่าไม่มีผลก็ผิด เพราะความยาวรากต่างกันชัดเจน