กล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสง
เซลล์ส่วนใหญ่เล็กมากจนตาเปล่ามองไม่เห็น นักชีววิทยาจึงใช้ กล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสง (light microscope) ซึ่งใช้แสงส่องผ่านวัตถุที่บางและใส แล้วใช้เลนส์ขยายภาพให้ใหญ่ขึ้น
ส่วนประกอบที่ต้องรู้
| ส่วนประกอบ | หน้าที่ |
|---|---|
| เลนส์ใกล้ตา (ocular lens) | เลนส์ที่เรามองผ่าน ขยายภาพที่ได้จากเลนส์ใกล้วัตถุอีกชั้นหนึ่ง |
| เลนส์ใกล้วัตถุ (objective lens) | เลนส์ที่อยู่ใกล้สไลด์ มักมีหลายอัน เช่น 4×, 10×, 40× |
| แป้นหมุนเลนส์ (revolving nosepiece) | ใช้หมุนเปลี่ยนเลนส์ใกล้วัตถุ |
| แท่นวางวัตถุ (stage) และที่หนีบสไลด์ | รองรับและยึดสไลด์ให้นิ่ง |
| ไดอะแฟรม (diaphragm) | ปรับปริมาณแสงที่ส่องผ่านวัตถุ |
| แหล่งกำเนิดแสง (หรือกระจกเงา) | ให้แสงส่องขึ้นมาผ่านวัตถุ |
| ปุ่มปรับภาพหยาบ (coarse adjustment) | เลื่อนแท่นหรือกระบอกกล้องเป็นระยะมาก เพื่อหาภาพคร่าว ๆ |
| ปุ่มปรับภาพละเอียด (fine adjustment) | เลื่อนเล็กน้อย เพื่อทำให้ภาพคมชัด |
| แขนกล้องและฐาน | โครงสร้างหลักของกล้อง ใช้จับและรับน้ำหนัก |
ลำดับการใช้กล้อง
- ยกกล้องด้วยสองมือ มือหนึ่งจับแขนกล้อง อีกมือรองใต้ฐาน
- หมุนให้เลนส์ใกล้วัตถุ กำลังขยายต่ำสุด อยู่ในแนวกระบอกกล้อง
- วางสไลด์บนแท่นวางวัตถุ แล้วหนีบให้แน่น
- มองจากด้านข้าง ใช้ปุ่มปรับภาพหยาบเลื่อนให้เลนส์ใกล้วัตถุเข้าใกล้สไลด์ แต่ไม่ให้สัมผัส
- มองผ่านเลนส์ใกล้ตา ปรับภาพให้ชัดด้วยปุ่มหยาบ และปรับแสงด้วยไดอะแฟรม
- ถ้าต้องการขยายมากขึ้น ค่อยหมุนเปลี่ยนเป็นเลนส์ที่กำลังขยายสูงขึ้น แล้วปรับด้วย ปุ่มละเอียดเท่านั้น
ภาพที่เห็นผ่านกล้องแบบนี้เป็น ภาพกลับหัว คือกลับทั้งบนล่างและซ้ายขวา ถ้าเลื่อนสไลด์ไปทางซ้าย ภาพจะเลื่อนไปทางขวา ยิ่งใช้กำลังขยายสูง บริเวณที่มองเห็นยิ่งแคบลง
กำลังขยายรวม
ภาพถูกขยายสองครั้ง คือจากเลนส์ใกล้วัตถุ แล้วขยายต่อด้วยเลนส์ใกล้ตา กำลังขยายรวมจึงเป็นการ คูณ กัน
\[ \text{กำลังขยายรวม} = \text{กำลังขยายเลนส์ใกล้ตา} \times \text{กำลังขยายเลนส์ใกล้วัตถุ} \]ตัวอย่างที่ 1 เลนส์ใกล้ตาเป็น 10× และเลนส์ใกล้วัตถุเป็น 40× กำลังขยายรวมเท่าใด
วิธีทำ: กำลังขยายรวม = \(10 \times 40 = 400\)
ตอบ 400 เท่า
วิธีทำ: กำลังขยายรวม = \(10 \times 40 = 400\)
ตอบ 400 เท่า
ตัวอย่างที่ 2 ต้องการกำลังขยายรวม 150 เท่า โดยใช้เลนส์ใกล้ตา 15× ต้องใช้เลนส์ใกล้วัตถุกี่เท่า
วิธีทำ: \(15 \times x = 150\) จึงได้ \(x = 150 \div 15 = 10\)
ตอบ เลนส์ใกล้วัตถุ 10×
วิธีทำ: \(15 \times x = 150\) จึงได้ \(x = 150 \div 15 = 10\)
ตอบ เลนส์ใกล้วัตถุ 10×
ระวัง กำลังขยายรวมต้องคูณ ไม่ใช่บวก (10 + 40 = 50 เป็นคำตอบที่ผิด) และเมื่อเปลี่ยนไปใช้เลนส์กำลังขยายสูง ห้ามใช้ปุ่มปรับภาพหยาบ เพราะเลนส์อาจกระแทกสไลด์จนแตกหรือเลนส์เสียหาย
การนำเสนอข้อมูลและการอ่านกราฟ
ผลการทดลองที่ได้ต้องจัดให้อ่านง่าย รูปแบบที่ใช้บ่อยมี 3 แบบ
- ตาราง เหมาะกับการบันทึกค่าจริงทุกค่าอย่างครบถ้วน และใช้เป็นขั้นแรกก่อนทำกราฟ
- กราฟเส้น เหมาะกับข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงต่อเนื่อง เช่น ตามเวลา หรือตามความเข้มข้นที่เพิ่มขึ้น ช่วยให้เห็นแนวโน้ม
- กราฟแท่ง เหมาะกับการเปรียบเทียบข้อมูลที่แยกเป็นกลุ่ม ๆ เช่น ความสูงเฉลี่ยของต้นไม้แต่ละชนิด
กราฟที่ดีต้องมีชื่อกราฟ ชื่อแกนพร้อมหน่วย และสเกลที่เท่ากันในแต่ละช่วง โดยทั่วไปให้ ตัวแปรต้นอยู่แกนนอน และ ตัวแปรตามอยู่แกนตั้ง
หลักการอ่านกราฟและสรุปผล
- อ่านชื่อกราฟ ชื่อแกน และหน่วยก่อน
- ดูแนวโน้ม เช่น เพิ่มขึ้น ลดลง หรือคงที่ แล้วหาค่าสูงสุดและต่ำสุด
- เทียบกับกลุ่มควบคุม
- สรุปเฉพาะสิ่งที่ข้อมูลแสดง ไม่คาดเดาเกินช่วงที่ทดลอง
ตัวอย่างที่ 3 ปลูกต้นถั่วกลุ่มละหลายต้น ให้ปุ๋ยต่างกัน แล้ววัดความสูงเฉลี่ยเมื่อครบ 14 วัน ได้ผลดังตาราง
วิธีทำ: ตัวแปรต้นคือปริมาณปุ๋ย ตัวแปรตามคือความสูงเฉลี่ย กลุ่มที่ไม่ให้ปุ๋ยสูง 12 ซม. ส่วนกลุ่มที่ให้ 5 และ 10 กรัมสูงขึ้นเป็น 18 และ 25 ซม. แต่กลุ่ม 20 กรัมลดลงเหลือ 21 ซม.
สรุปที่เหมาะสม: ในช่วงที่ทดลอง ปุ๋ย 10 กรัมให้ความสูงเฉลี่ยมากที่สุด และเมื่อเพิ่มเป็น 20 กรัม ความสูงเฉลี่ยลดลง
สรุปที่ไม่เหมาะสม: "ยิ่งใส่ปุ๋ยมากยิ่งสูง" เพราะขัดกับข้อมูล และ "ปุ๋ย 20 กรัมทำให้ต้นถั่วตาย" เพราะข้อมูลไม่ได้บอกเรื่องนี้
| ปุ๋ย (กรัมต่อกระถาง) | 0 (กลุ่มควบคุม) | 5 | 10 | 20 |
|---|---|---|---|---|
| ความสูงเฉลี่ย (ซม.) | 12 | 18 | 25 | 21 |
สรุปที่เหมาะสม: ในช่วงที่ทดลอง ปุ๋ย 10 กรัมให้ความสูงเฉลี่ยมากที่สุด และเมื่อเพิ่มเป็น 20 กรัม ความสูงเฉลี่ยลดลง
สรุปที่ไม่เหมาะสม: "ยิ่งใส่ปุ๋ยมากยิ่งสูง" เพราะขัดกับข้อมูล และ "ปุ๋ย 20 กรัมทำให้ต้นถั่วตาย" เพราะข้อมูลไม่ได้บอกเรื่องนี้
สมมติฐาน ทฤษฎี กฎ และจรรยาบรรณ
สมมติฐาน ทฤษฎี และกฎ
- สมมติฐาน (hypothesis) คือคำอธิบายหรือคำตอบที่คาดไว้ล่วงหน้า ซึ่งต้องนำไปทดสอบได้
- ทฤษฎี (theory) คือคำอธิบายปรากฏการณ์ในวงกว้าง ที่ผ่านการทดสอบและมีหลักฐานสนับสนุนจำนวนมาก ไม่ใช่แค่การเดา
- กฎ (law) คือข้อความที่สรุปรูปแบบหรือความสัมพันธ์ที่พบซ้ำ ๆ เสมอภายใต้เงื่อนไขหนึ่ง
ระวัง หลายคนเข้าใจว่าสมมติฐานที่ทดลองมากพอจะกลายเป็นทฤษฎี และทฤษฎีที่แน่นอนพอจะกลายเป็นกฎ ซึ่งไม่ถูก ทั้งสามอย่างทำหน้าที่ต่างกัน กฎบอกว่าเกิดอะไรขึ้น ส่วนทฤษฎีพยายามอธิบายว่าทำไมจึงเกิด และทฤษฎีไม่ได้เลื่อนขั้นเป็นกฎ
จรรยาบรรณทางวิทยาศาสตร์
- บันทึกและรายงานข้อมูลตามจริง ห้ามแต่งหรือตัดข้อมูลที่ไม่ตรงกับสมมติฐาน
- อ้างอิงแหล่งที่มา และให้เครดิตผู้ที่มีส่วนร่วมงาน
- เมื่อทดลองกับสิ่งมีชีวิต ต้องใช้เท่าที่จำเป็น และไม่ทรมานหรือทำร้ายโดยไม่สมควร
- ยอมรับผลที่ไม่ตรงกับที่คาดไว้ และเปิดให้ผู้อื่นตรวจสอบได้
ความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการ
- สวมเสื้อคลุม แว่นตานิรภัย และรวบผมให้เรียบร้อย
- ไม่กินอาหารหรือดื่มน้ำ และไม่ชิมสารเคมีเด็ดขาด
- อ่านฉลากก่อนใช้สาร ไม่ดมสารโดยตรง ให้ใช้มือโบกกลิ่นเข้าหาจมูก
- ไม่เทสารที่เหลือกลับเข้าขวดเดิม และทิ้งของเสียตามที่ครูกำหนด
- ถ้าสารเคมีหกหรือเกิดอุบัติเหตุ ให้แจ้งครูทันที และล้างมือหลังเสร็จงาน
สรุปสั้น ๆ
- กล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสงเริ่มหาภาพด้วยเลนส์ใกล้วัตถุกำลังขยายต่ำสุดและปุ่มปรับภาพหยาบ เมื่อเปลี่ยนเป็นกำลังขยายสูงให้ใช้ปุ่มปรับภาพละเอียดเท่านั้น
- กำลังขยายรวมเท่ากับกำลังขยายเลนส์ใกล้ตาคูณกำลังขยายเลนส์ใกล้วัตถุ และภาพที่เห็นเป็นภาพกลับหัว
- ตารางเก็บค่าจริง กราฟเส้นแสดงแนวโน้มต่อเนื่อง กราฟแท่งเปรียบเทียบข้อมูลที่แยกเป็นกลุ่ม โดยตัวแปรต้นอยู่แกนนอนและตัวแปรตามอยู่แกนตั้ง
- การสรุปผลต้องสอดคล้องกับข้อมูลและไม่เกินช่วงที่ทดลอง
- สมมติฐานคือคำตอบที่คาดไว้และต้องทดสอบได้ ทฤษฎีคือคำอธิบายที่มีหลักฐานสนับสนุนมาก กฎคือข้อสรุปของรูปแบบที่พบซ้ำ ทฤษฎีไม่ได้กลายเป็นกฎ
- นักวิทยาศาสตร์ต้องรายงานข้อมูลตามจริง อ้างอิงแหล่งที่มา และปฏิบัติตามข้อกำหนดความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการ