ขั้นตอนการสืบเสาะหาความรู้ทางวิทยาศาสตร์
นักชีววิทยาไม่ตอบคำถามด้วยการเดา แต่ใช้ กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ (scientific process) คือการหาคำตอบอย่างมีขั้นตอน เพื่อให้คนอื่นนำไปตรวจสอบซ้ำได้ ขั้นตอนหลักมีดังนี้
- สังเกต ใช้ประสาทสัมผัสหรือเครื่องมือเก็บข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งที่สนใจ
- ตั้งปัญหา ตั้งเป็นคำถามที่ชัดเจนและหาคำตอบได้ด้วยการทดลองหรือการเก็บข้อมูล
- ตั้งสมมติฐาน (hypothesis) เขียนคำตอบที่คาดไว้ล่วงหน้า
- ทดลอง ออกแบบและลงมือตรวจสอบสมมติฐาน พร้อมบันทึกข้อมูล
- วิเคราะห์ข้อมูล จัดข้อมูลให้เป็นระเบียบ เช่น หาค่าเฉลี่ย ทำตาราง ทำกราฟ
- สรุปผล ตอบปัญหาโดยใช้ข้อมูลที่ได้เท่านั้น
- สื่อสาร นำเสนอผลให้ผู้อื่นตรวจสอบหรือต่อยอดได้
ในงานจริง ขั้นตอนไม่ได้เดินตรงเป็นเส้นเดียวเสมอไป ถ้าผลไม่เป็นอย่างที่คาด นักวิทยาศาสตร์อาจย้อนไปปรับสมมติฐานหรือออกแบบการทดลองใหม่
การสังเกต ข้อมูล และการอนุมาน
การสังเกตเชิงคุณภาพ (qualitative) คือการบรรยายลักษณะ เช่น สี กลิ่น รูปร่าง ส่วน การสังเกตเชิงปริมาณ (quantitative) คือการวัดเป็นตัวเลขพร้อมหน่วย เช่น ความยาว มวล จำนวน
สิ่งที่สังเกตหรือวัดได้จริงเรียกว่า ข้อมูล (data) ส่วน การอนุมาน (inference) คือการอธิบายหรือคาดคะเนความหมายของข้อมูลโดยใช้ความรู้เดิม ซึ่งยังไม่ใช่ข้อมูลที่เห็นโดยตรง
วิธีทำ ถามตัวเองว่า "เห็นหรือวัดได้โดยตรงไหม"
• "ใบสีเหลือง" → ข้อมูลเชิงคุณภาพ
• "มีใบเหลือง 6 ใบ" → ข้อมูลเชิงปริมาณ
• "ดินแห้งแตก" → ข้อมูลเชิงคุณภาพ
• "ต้นกุหลาบขาดน้ำ" → การอนุมาน เพราะเป็นความเห็นที่ตีความจากข้อมูล ใบเหลืองอาจเกิดจากสาเหตุอื่นก็ได้
สมมติฐานและตัวแปร
สมมติฐานที่ดีควรเป็นประโยคบอกเล่าที่ ทดสอบได้ ระบุได้ว่าอะไรเป็นสาเหตุและอะไรเป็นผล และมักเขียนในรูป "ถ้า... แล้ว..." เช่น "ถ้าต้นถั่วได้รับปุ๋ยมากขึ้น แล้วต้นถั่วจะสูงขึ้น" ส่วนประโยคที่เป็นคำถามหรือความเห็น เช่น "ปุ๋ยทำให้ต้นถั่วสวยที่สุด" ใช้เป็นสมมติฐานไม่ได้ เพราะวัดไม่ได้ว่าจริงหรือเท็จ
ในการทดลองต้องแยกตัวแปรให้ถูก
- ตัวแปรต้น (independent variable) คือสิ่งที่เราตั้งใจเปลี่ยนแปลงเพื่อทดสอบ
- ตัวแปรตาม (dependent variable) คือสิ่งที่เราวัดผล และคาดว่าจะเปลี่ยนไปตามตัวแปรต้น
- ตัวแปรควบคุม (controlled variable) คือปัจจัยอื่นทั้งหมดที่ต้องทำให้เหมือนกันทุกชุด
เคล็ดลับ ให้ถามว่า "เราเปลี่ยนอะไร" ได้ตัวแปรต้น แล้วถามว่า "เราวัดอะไร" ได้ตัวแปรตาม และการทดลองหนึ่งครั้งควรมีตัวแปรต้นเพียงตัวเดียว
วิธีทำ
• ตัวแปรต้น: อุณหภูมิของน้ำที่แช่เมล็ด (เราเป็นคนกำหนด เช่น 20, 30, 40 องศาเซลเซียส)
• ตัวแปรตาม: จำนวนเมล็ดที่งอก (นับหลังครบเวลาที่กำหนด)
• ตัวแปรควบคุม: ชนิดและขนาดของเมล็ด จำนวนเมล็ดต่อชุด ระยะเวลาแช่ ปริมาณน้ำ ภาชนะ แสงและสถานที่วางชุดทดลอง
การออกแบบการทดลองที่น่าเชื่อถือ
การทดลองที่ดีต้องมี กลุ่มควบคุม (control group) คือกลุ่มที่ไม่ได้รับสิ่งที่ต้องการทดสอบ (หรือได้รับวิธีมาตรฐาน) ไว้เป็นฐานเปรียบเทียบ และ กลุ่มทดลอง (experimental group) คือกลุ่มที่ได้รับตัวแปรต้น ถ้าไม่มีกลุ่มควบคุม เราจะไม่รู้ว่าผลที่เห็นเกิดจากตัวแปรต้นจริงหรือไม่
อย่าสับสนระหว่าง "กลุ่มควบคุม" กับ "ตัวแปรควบคุม" กลุ่มควบคุมคือกลุ่มตัวอย่างที่ไม่ได้รับการทดสอบ ส่วนตัวแปรควบคุมคือปัจจัยที่ทำให้เหมือนกันในทุกกลุ่ม
นอกจากนี้ควรทำสิ่งต่อไปนี้เพื่อให้ผลเชื่อถือได้
- ทำซ้ำ (replication) ใช้ตัวอย่างหลายหน่วยต่อกลุ่ม แล้วหาค่าเฉลี่ย เพื่อลดผลจากความแปรปรวนตามธรรมชาติหรือความบังเอิญ
- ลดความลำเอียง (bias) เช่น จัดตัวอย่างเข้ากลุ่มแบบสุ่ม ไม่เลือกต้นที่ดูแข็งแรงไปไว้กลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง ใช้เครื่องมือและวิธีวัดเดียวกันทุกกลุ่ม และบันทึกข้อมูลตามที่เห็นจริง
วิธีทำ
1) สมมติฐาน: ถ้าต้นถั่วได้รับปุ๋ยมากขึ้น แล้วต้นถั่วจะสูงขึ้น
2) ตัวแปรต้น: ปริมาณปุ๋ย ตัวแปรตาม: ความสูงของต้นถั่ว
3) แบ่งเป็น 3 กลุ่ม กลุ่มละ 5 กระถาง (ทำซ้ำ) ใช้ต้นถั่วพันธุ์เดียวกันและอายุเท่ากัน สุ่มจัดเข้ากลุ่ม
4) กลุ่มควบคุม: ไม่ใส่ปุ๋ย · กลุ่มทดลอง: ใส่ปุ๋ย 5 และ 10 กรัมต่อกระถาง
5) ตัวแปรควบคุม: ชนิดดิน ขนาดกระถาง ปริมาณน้ำ แสง อุณหภูมิ และเวลาที่ใช้ทดลอง
6) วัดความสูงด้วยไม้บรรทัดเดียวกัน ทุก 3 วัน แล้วหาค่าเฉลี่ยของแต่ละกลุ่ม นำไปทำตารางหรือกราฟ
7) สรุปโดยดูว่าความสูงเฉลี่ยของกลุ่มที่ได้ปุ๋ยต่างจากกลุ่มควบคุมหรือไม่
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ควบคุมตัวแปรไม่ครบ เช่น วางกระถางที่ใส่ปุ๋ยไว้ริมหน้าต่าง แต่วางกระถางที่ไม่ใส่ปุ๋ยไว้ในที่มืด จะรู้ไม่ได้ว่าความต่างมาจากปุ๋ยหรือแสง
- ไม่มีกลุ่มควบคุม หรือมีตัวแปรต้นหลายตัวพร้อมกัน
- ใช้ตัวอย่างน้อยเกินไปและไม่ทำซ้ำ ผลอาจเกิดจากความบังเอิญ
- สรุปเกินข้อมูล เช่น ทดลองกับถั่วเพียงชนิดเดียว แล้วสรุปว่าพืชทุกชนิดตอบสนองเหมือนกัน
สรุปสั้น ๆ
- กระบวนการทางวิทยาศาสตร์มีขั้นตอนหลักคือ สังเกต ตั้งปัญหา ตั้งสมมติฐาน ทดลอง วิเคราะห์ สรุป และสื่อสาร และย้อนกลับไปปรับได้
- การสังเกตเชิงปริมาณคือการวัดเป็นตัวเลขพร้อมหน่วย เชิงคุณภาพคือการบรรยายลักษณะ ส่วนการอนุมานคือการตีความข้อมูลโดยใช้ความรู้เดิม ไม่ใช่ข้อมูลที่เห็นโดยตรง
- สมมติฐานที่ดีทดสอบได้ ระบุสาเหตุและผล และมักเขียนในรูป ถ้า... แล้ว...
- ตัวแปรต้นคือสิ่งที่เราเปลี่ยน ตัวแปรตามคือสิ่งที่วัดผล ตัวแปรควบคุมคือปัจจัยอื่นที่ต้องทำให้เหมือนกัน
- กลุ่มควบคุมไม่ได้รับสิ่งที่ทดสอบไว้เปรียบเทียบ การทำซ้ำและการสุ่มช่วยเพิ่มความน่าเชื่อถือและลดความลำเอียง
- ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือควบคุมตัวแปรไม่ครบ ไม่มีกลุ่มควบคุม ตัวอย่างน้อย และสรุปเกินข้อมูล