หน้าแรก › ชีววิทยา › ม.4 การศึกษาชีววิทยา › กระบวนการทางวิทยาศาสตร์

ตอนที่ 3 กระบวนการทางวิทยาศาสตร์

ชีววิทยา ม.4อ่านประมาณ 7 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

ขั้นตอนการสืบเสาะหาความรู้ทางวิทยาศาสตร์

นักชีววิทยาไม่ตอบคำถามด้วยการเดา แต่ใช้ กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ (scientific process) คือการหาคำตอบอย่างมีขั้นตอน เพื่อให้คนอื่นนำไปตรวจสอบซ้ำได้ ขั้นตอนหลักมีดังนี้

  1. สังเกต ใช้ประสาทสัมผัสหรือเครื่องมือเก็บข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งที่สนใจ
  2. ตั้งปัญหา ตั้งเป็นคำถามที่ชัดเจนและหาคำตอบได้ด้วยการทดลองหรือการเก็บข้อมูล
  3. ตั้งสมมติฐาน (hypothesis) เขียนคำตอบที่คาดไว้ล่วงหน้า
  4. ทดลอง ออกแบบและลงมือตรวจสอบสมมติฐาน พร้อมบันทึกข้อมูล
  5. วิเคราะห์ข้อมูล จัดข้อมูลให้เป็นระเบียบ เช่น หาค่าเฉลี่ย ทำตาราง ทำกราฟ
  6. สรุปผล ตอบปัญหาโดยใช้ข้อมูลที่ได้เท่านั้น
  7. สื่อสาร นำเสนอผลให้ผู้อื่นตรวจสอบหรือต่อยอดได้

ในงานจริง ขั้นตอนไม่ได้เดินตรงเป็นเส้นเดียวเสมอไป ถ้าผลไม่เป็นอย่างที่คาด นักวิทยาศาสตร์อาจย้อนไปปรับสมมติฐานหรือออกแบบการทดลองใหม่

การสังเกต ข้อมูล และการอนุมาน

การสังเกตเชิงคุณภาพ (qualitative) คือการบรรยายลักษณะ เช่น สี กลิ่น รูปร่าง ส่วน การสังเกตเชิงปริมาณ (quantitative) คือการวัดเป็นตัวเลขพร้อมหน่วย เช่น ความยาว มวล จำนวน

สิ่งที่สังเกตหรือวัดได้จริงเรียกว่า ข้อมูล (data) ส่วน การอนุมาน (inference) คือการอธิบายหรือคาดคะเนความหมายของข้อมูลโดยใช้ความรู้เดิม ซึ่งยังไม่ใช่ข้อมูลที่เห็นโดยตรง

ตัวอย่าง นักเรียนเห็นต้นกุหลาบในกระถางหนึ่งมีใบเหลือง 6 ใบ และดินแห้งแตก จงแยกว่าข้อใดเป็นข้อมูล ข้อใดเป็นการอนุมาน
วิธีทำ ถามตัวเองว่า "เห็นหรือวัดได้โดยตรงไหม"
• "ใบสีเหลือง" → ข้อมูลเชิงคุณภาพ
• "มีใบเหลือง 6 ใบ" → ข้อมูลเชิงปริมาณ
• "ดินแห้งแตก" → ข้อมูลเชิงคุณภาพ
• "ต้นกุหลาบขาดน้ำ" → การอนุมาน เพราะเป็นความเห็นที่ตีความจากข้อมูล ใบเหลืองอาจเกิดจากสาเหตุอื่นก็ได้

สมมติฐานและตัวแปร

สมมติฐานที่ดีควรเป็นประโยคบอกเล่าที่ ทดสอบได้ ระบุได้ว่าอะไรเป็นสาเหตุและอะไรเป็นผล และมักเขียนในรูป "ถ้า... แล้ว..." เช่น "ถ้าต้นถั่วได้รับปุ๋ยมากขึ้น แล้วต้นถั่วจะสูงขึ้น" ส่วนประโยคที่เป็นคำถามหรือความเห็น เช่น "ปุ๋ยทำให้ต้นถั่วสวยที่สุด" ใช้เป็นสมมติฐานไม่ได้ เพราะวัดไม่ได้ว่าจริงหรือเท็จ

ในการทดลองต้องแยกตัวแปรให้ถูก

  • ตัวแปรต้น (independent variable) คือสิ่งที่เราตั้งใจเปลี่ยนแปลงเพื่อทดสอบ
  • ตัวแปรตาม (dependent variable) คือสิ่งที่เราวัดผล และคาดว่าจะเปลี่ยนไปตามตัวแปรต้น
  • ตัวแปรควบคุม (controlled variable) คือปัจจัยอื่นทั้งหมดที่ต้องทำให้เหมือนกันทุกชุด

เคล็ดลับ ให้ถามว่า "เราเปลี่ยนอะไร" ได้ตัวแปรต้น แล้วถามว่า "เราวัดอะไร" ได้ตัวแปรตาม และการทดลองหนึ่งครั้งควรมีตัวแปรต้นเพียงตัวเดียว

ตัวอย่าง สมมติฐาน: ถ้าแช่เมล็ดผักบุ้งในน้ำที่อุ่นขึ้น แล้วเมล็ดจะงอกมากขึ้น จงระบุตัวแปร
วิธีทำ
• ตัวแปรต้น: อุณหภูมิของน้ำที่แช่เมล็ด (เราเป็นคนกำหนด เช่น 20, 30, 40 องศาเซลเซียส)
• ตัวแปรตาม: จำนวนเมล็ดที่งอก (นับหลังครบเวลาที่กำหนด)
• ตัวแปรควบคุม: ชนิดและขนาดของเมล็ด จำนวนเมล็ดต่อชุด ระยะเวลาแช่ ปริมาณน้ำ ภาชนะ แสงและสถานที่วางชุดทดลอง

การออกแบบการทดลองที่น่าเชื่อถือ

การทดลองที่ดีต้องมี กลุ่มควบคุม (control group) คือกลุ่มที่ไม่ได้รับสิ่งที่ต้องการทดสอบ (หรือได้รับวิธีมาตรฐาน) ไว้เป็นฐานเปรียบเทียบ และ กลุ่มทดลอง (experimental group) คือกลุ่มที่ได้รับตัวแปรต้น ถ้าไม่มีกลุ่มควบคุม เราจะไม่รู้ว่าผลที่เห็นเกิดจากตัวแปรต้นจริงหรือไม่

อย่าสับสนระหว่าง "กลุ่มควบคุม" กับ "ตัวแปรควบคุม" กลุ่มควบคุมคือกลุ่มตัวอย่างที่ไม่ได้รับการทดสอบ ส่วนตัวแปรควบคุมคือปัจจัยที่ทำให้เหมือนกันในทุกกลุ่ม

นอกจากนี้ควรทำสิ่งต่อไปนี้เพื่อให้ผลเชื่อถือได้

  • ทำซ้ำ (replication) ใช้ตัวอย่างหลายหน่วยต่อกลุ่ม แล้วหาค่าเฉลี่ย เพื่อลดผลจากความแปรปรวนตามธรรมชาติหรือความบังเอิญ
  • ลดความลำเอียง (bias) เช่น จัดตัวอย่างเข้ากลุ่มแบบสุ่ม ไม่เลือกต้นที่ดูแข็งแรงไปไว้กลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง ใช้เครื่องมือและวิธีวัดเดียวกันทุกกลุ่ม และบันทึกข้อมูลตามที่เห็นจริง
ตัวอย่าง ออกแบบการทดลองว่าปุ๋ยมีผลต่อการเจริญเติบโตของต้นถั่วอย่างไร
วิธีทำ
1) สมมติฐาน: ถ้าต้นถั่วได้รับปุ๋ยมากขึ้น แล้วต้นถั่วจะสูงขึ้น
2) ตัวแปรต้น: ปริมาณปุ๋ย ตัวแปรตาม: ความสูงของต้นถั่ว
3) แบ่งเป็น 3 กลุ่ม กลุ่มละ 5 กระถาง (ทำซ้ำ) ใช้ต้นถั่วพันธุ์เดียวกันและอายุเท่ากัน สุ่มจัดเข้ากลุ่ม
4) กลุ่มควบคุม: ไม่ใส่ปุ๋ย · กลุ่มทดลอง: ใส่ปุ๋ย 5 และ 10 กรัมต่อกระถาง
5) ตัวแปรควบคุม: ชนิดดิน ขนาดกระถาง ปริมาณน้ำ แสง อุณหภูมิ และเวลาที่ใช้ทดลอง
6) วัดความสูงด้วยไม้บรรทัดเดียวกัน ทุก 3 วัน แล้วหาค่าเฉลี่ยของแต่ละกลุ่ม นำไปทำตารางหรือกราฟ
7) สรุปโดยดูว่าความสูงเฉลี่ยของกลุ่มที่ได้ปุ๋ยต่างจากกลุ่มควบคุมหรือไม่

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ควบคุมตัวแปรไม่ครบ เช่น วางกระถางที่ใส่ปุ๋ยไว้ริมหน้าต่าง แต่วางกระถางที่ไม่ใส่ปุ๋ยไว้ในที่มืด จะรู้ไม่ได้ว่าความต่างมาจากปุ๋ยหรือแสง
  • ไม่มีกลุ่มควบคุม หรือมีตัวแปรต้นหลายตัวพร้อมกัน
  • ใช้ตัวอย่างน้อยเกินไปและไม่ทำซ้ำ ผลอาจเกิดจากความบังเอิญ
  • สรุปเกินข้อมูล เช่น ทดลองกับถั่วเพียงชนิดเดียว แล้วสรุปว่าพืชทุกชนิดตอบสนองเหมือนกัน
ระวัง 1) ถ้าผลการทดลองไม่ตรงกับสมมติฐาน ไม่ได้แปลว่าการทดลองล้มเหลว เพราะได้ความรู้ว่าสมมติฐานนั้นไม่ได้รับการสนับสนุน 2) ผลที่ตรงกับสมมติฐานเพียงครั้งเดียวไม่ได้ "พิสูจน์" ว่าเป็นจริงเสมอ ควรใช้คำว่า "สนับสนุน" 3) การสรุปต้องอยู่ในช่วงข้อมูลที่ทดลองจริง เช่น ทดลองปุ๋ย 0–10 กรัม ห้ามสรุปว่า 50 กรัมจะดียิ่งขึ้น 4) อย่าแก้ตัวเลขให้ตรงกับสมมติฐาน

สรุปสั้น ๆ

  • กระบวนการทางวิทยาศาสตร์มีขั้นตอนหลักคือ สังเกต ตั้งปัญหา ตั้งสมมติฐาน ทดลอง วิเคราะห์ สรุป และสื่อสาร และย้อนกลับไปปรับได้
  • การสังเกตเชิงปริมาณคือการวัดเป็นตัวเลขพร้อมหน่วย เชิงคุณภาพคือการบรรยายลักษณะ ส่วนการอนุมานคือการตีความข้อมูลโดยใช้ความรู้เดิม ไม่ใช่ข้อมูลที่เห็นโดยตรง
  • สมมติฐานที่ดีทดสอบได้ ระบุสาเหตุและผล และมักเขียนในรูป ถ้า... แล้ว...
  • ตัวแปรต้นคือสิ่งที่เราเปลี่ยน ตัวแปรตามคือสิ่งที่วัดผล ตัวแปรควบคุมคือปัจจัยอื่นที่ต้องทำให้เหมือนกัน
  • กลุ่มควบคุมไม่ได้รับสิ่งที่ทดสอบไว้เปรียบเทียบ การทำซ้ำและการสุ่มช่วยเพิ่มความน่าเชื่อถือและลดความลำเอียง
  • ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือควบคุมตัวแปรไม่ครบ ไม่มีกลุ่มควบคุม ตัวอย่างน้อย และสรุปเกินข้อมูล
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน การศึกษาชีววิทยาสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ข้อใดเป็นการสังเกตเชิงปริมาณ
การสังเกตเชิงปริมาณต้องวัดเป็นตัวเลขพร้อมหน่วย "สูง 12 เซนติเมตร" เข้าเกณฑ์ ส่วนสีเขียวเข้ม กลิ่นเหม็น และน้ำใสไม่มีสี เป็นการบรรยายลักษณะ จึงเป็นเชิงคุณภาพ
2.นักเรียนเห็นใบของต้นไม้ต้นหนึ่งเหี่ยวและเหลือง ข้อใดเป็นการอนุมาน
"ขาดน้ำ" เป็นการตีความสาเหตุจากสิ่งที่เห็น ไม่ได้เห็นโดยตรง จึงเป็นการอนุมาน ส่วนใบเหี่ยว ใบเหลือง และสีของดิน เป็นสิ่งที่สังเกตได้โดยตรง จึงเป็นข้อมูล
3.ข้อใดเป็นสมมติฐานที่ดีที่สุด
สมมติฐานที่ดีเป็นประโยคบอกเล่า ระบุตัวแปรต้น (แสง) และตัวแปรตาม (ความสูง) และทดสอบได้ ส่วน "สวยที่สุด" เป็นความเห็นที่วัดไม่ได้ "ทำไมต้นถั่วโตช้า" เป็นคำถาม ส่วน "น่าสนใจ" เป็นความรู้สึก
4.นักเรียนแช่เมล็ดผักบุ้งในน้ำอุณหภูมิ 20, 30 และ 40 องศาเซลเซียส แล้วนับจำนวนเมล็ดที่งอกใน 3 วัน ตัวแปรต้นคือข้อใด
ตัวแปรต้นคือสิ่งที่ผู้ทดลองตั้งใจเปลี่ยน ในที่นี้คืออุณหภูมิของน้ำ จำนวนเมล็ดที่งอกเป็นตัวแปรตามที่ใช้วัดผล ส่วนระยะเวลาที่แช่และจำนวนเมล็ดในแต่ละชุดเป็นตัวแปรควบคุมที่ต้องเท่ากันทุกชุด
5.ทดลองหาผลของปุ๋ยต่อความสูงของต้นถั่ว โดยแบ่งกระถางเป็นหลายกลุ่ม กลุ่มควบคุมในการทดลองนี้ควรเป็นกลุ่มใด
กลุ่มควบคุมคือกลุ่มที่ไม่ได้รับตัวแปรต้น (ไม่ใส่ปุ๋ย) และปัจจัยอื่นเหมือนกลุ่มทดลอง เพื่อใช้เปรียบเทียบ กลุ่มที่ใส่ปุ๋ยมากที่สุดเป็นกลุ่มทดลอง ส่วนกลุ่มที่สูงที่สุดเป็นผลที่ได้ ไม่ใช่การกำหนดกลุ่ม
6.เหตุใดการทดลองจึงควรทำซ้ำหรือใช้ตัวอย่างหลายหน่วยในแต่ละกลุ่ม
การทำซ้ำช่วยให้ค่าเฉลี่ยสะท้อนผลจริงมากขึ้น และลดโอกาสที่ต้นเดียวผิดปกติจะทำให้ผลเพี้ยน แต่ไม่ได้รับประกันว่าผลจะตรงสมมติฐาน ไม่เพิ่มตัวแปรต้น และไม่ได้ทดแทนกลุ่มควบคุม
7.นักเรียนวางต้นถั่วกลุ่มที่ใส่ปุ๋ยไว้ริมหน้าต่างที่มีแดด และวางกลุ่มที่ไม่ใส่ปุ๋ยไว้ในห้องมืด จากนั้นวัดความสูงของต้นถั่ว ข้อบกพร่องสำคัญของการทดลองนี้คืออะไร
ตัวแปรควบคุมคือแสงไม่เท่ากัน ทำให้ปัจจัยที่ต่างกันมีสองอย่าง ถ้าความสูงต่างกันก็บอกไม่ได้ว่าเกิดจากปุ๋ยหรือแสง ส่วนความสูงเป็นตัวแปรตามที่วัดได้อยู่แล้ว การใช้ไม้บรรทัดและต้นถั่วไม่ใช่ปัญหา
8.ผลการทดลอง: ต้นถั่วที่ได้ปุ๋ย 0, 5 และ 10 กรัมต่อกระถาง มีความสูงเฉลี่ยหลัง 21 วันเป็น 14, 20 และ 26 เซนติเมตร ตามลำดับ (กลุ่มละ 5 กระถาง ควบคุมตัวแปรอื่นครบ) ข้อใดเป็นข้อสรุปที่สอดคล้องกับข้อมูลที่สุด
ข้อมูลแสดงว่าความสูงเฉลี่ยเพิ่มตามปริมาณปุ๋ยในช่วงที่ทดลองคือ 0 ถึง 10 กรัมกับถั่วเท่านั้น ข้อสรุปว่าพืชทุกชนิดหรือใส่มากแค่ไหนก็ดีเป็นการสรุปเกินข้อมูล ส่วนข้อที่ว่าปุ๋ยไม่มีผลขัดกับตัวเลขที่ได้