ชีววิทยาคืออะไร และเรียนไปทำไม
ชีววิทยา (biology) คือ วิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับสิ่งมีชีวิต ตั้งแต่โครงสร้าง การทำงาน การเจริญเติบโต การสืบพันธุ์ การถ่ายทอดลักษณะ ไปจนถึงความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตด้วยกันและกับสิ่งแวดล้อม
สิ่งมีชีวิตมีมากมายหลายแบบ ตั้งแต่แบคทีเรียที่เล็กจนมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า ไปจนถึงต้นไม้ใหญ่และสัตว์ขนาดใหญ่ นักชีววิทยาจึงแบ่งการศึกษาออกเป็นหลายสาขา
สาขาย่อยที่ควรรู้จัก
| สาขา | ศึกษาเรื่อง |
|---|---|
| พฤกษศาสตร์ (botany) | พืช เช่น โครงสร้างและการเจริญเติบโตของพืช |
| สัตววิทยา (zoology) | สัตว์ เช่น รูปร่าง พฤติกรรม การดำรงชีวิตของสัตว์ |
| จุลชีววิทยา (microbiology) | จุลินทรีย์ เช่น แบคทีเรีย ยีสต์ รา |
| พันธุศาสตร์ (genetics) | การถ่ายทอดลักษณะทางพันธุกรรมจากรุ่นสู่รุ่น |
| นิเวศวิทยา (ecology) | ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม |
| สรีรวิทยา (physiology) | การทำงานของส่วนต่าง ๆ ในร่างกายสิ่งมีชีวิต |
ความรู้ชีววิทยาใช้ประโยชน์ได้จริงในชีวิตประจำวัน
- การแพทย์: เข้าใจสาเหตุของโรค พัฒนาวัคซีนและยา
- เกษตร: ปรับปรุงพันธุ์พืชและสัตว์ ควบคุมศัตรูพืช
- อาหาร: ใช้จุลินทรีย์ทำโยเกิร์ต ขนมปัง น้ำปลา และถนอมอาหาร
- สิ่งแวดล้อม: วางแผนอนุรักษ์ป่าและสัตว์ป่า จัดการขยะและน้ำเสีย
1) สำรวจว่าการตัดไม้ในป่าทำให้จำนวนนกในป่านั้นเปลี่ยนไปอย่างไร
2) ศึกษาว่าทำไมลูกสุนัขจึงมีสีขนคล้ายพ่อหรือแม่
3) ตรวจนับแบคทีเรียในน้ำดื่ม
วิธีทำ ดูว่าโจทย์เน้นเรื่องอะไร
1) เกี่ยวกับสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม → นิเวศวิทยา
2) เป็นการถ่ายทอดลักษณะจากพ่อแม่ → พันธุศาสตร์
3) แบคทีเรียเป็นจุลินทรีย์ → จุลชีววิทยา
ลักษณะสำคัญของสิ่งมีชีวิต
นักชีววิทยาใช้ลักษณะหลายข้อร่วมกันเพื่อตัดสินว่าสิ่งใดมีชีวิต ไม่ใช่ใช้ข้อใดข้อหนึ่งเพียงข้อเดียว
- ประกอบด้วยเซลล์ (cell) เซลล์เป็นหน่วยพื้นฐานของสิ่งมีชีวิต บางชนิดมีเซลล์เดียว เช่น แบคทีเรีย บางชนิดมีหลายเซลล์ เช่น คนและต้นมะม่วง
- มีเมแทบอลิซึม (metabolism) คือ ปฏิกิริยาเคมีทั้งหมดที่เกิดในเซลล์ เช่น การสลายอาหารเพื่อให้ได้พลังงาน และการสร้างสารที่ร่างกายต้องใช้
- เจริญเติบโตและพัฒนา (growth and development) การเจริญเติบโตคือการมีขนาดใหญ่ขึ้นจากเซลล์ที่เพิ่มจำนวนหรือขยายขนาด ส่วนการพัฒนาคือการเปลี่ยนแปลงรูปร่างและหน้าที่ตามช่วงชีวิต เช่น ลูกอ๊อดเป็นกบ
- สืบพันธุ์ (reproduction) สร้างสิ่งมีชีวิตรุ่นใหม่เพื่อให้เผ่าพันธุ์คงอยู่
- ตอบสนองต่อสิ่งเร้า (response to stimulus) เช่น ยอดของต้นไม้โน้มเข้าหาแสง คนชักมือหนีเมื่อถูกของร้อน
- รักษาภาวะธำรงดุล (homeostasis) คือ การรักษาสภาพภายในร่างกายให้คงที่พอเหมาะ เช่น เหงื่อออกเมื่อร้อนเพื่อรักษาอุณหภูมิร่างกาย
- ปรับตัวและวิวัฒนาการ (adaptation and evolution) สิ่งมีชีวิตมีลักษณะที่เหมาะกับสิ่งแวดล้อม และประชากรของสิ่งมีชีวิตเปลี่ยนแปลงลักษณะไปได้ตามเวลาหลายชั่วรุ่น
- ถ่ายทอดพันธุกรรม (heredity) สิ่งมีชีวิตมีสารพันธุกรรมที่ถ่ายทอดจากรุ่นพ่อแม่สู่รุ่นลูก
1) การเคลื่อนที่ไม่ใช่เกณฑ์ของสิ่งมีชีวิตทุกชนิด ต้นไม้และฟองน้ำย้ายที่ไม่ได้ แต่เป็นสิ่งมีชีวิต ส่วนรถยนต์หรือก้อนเมฆเคลื่อนที่ได้ แต่ไม่มีชีวิต
2) สิ่งไม่มีชีวิตที่ใหญ่ขึ้นไม่ได้แปลว่าเจริญเติบโต ผลึกเกลือโตขึ้นเพราะมีสารมาเกาะที่ผิวภายนอก ไม่ได้เกิดจากเมแทบอลิซึมหรือการแบ่งเซลล์ภายใน
3) สิ่งมีชีวิตแต่ละตัวไม่จำเป็นต้องสืบพันธุ์ได้ทุกตัว เช่น ผึ้งงาน แต่ลักษณะนี้ใช้พิจารณาในระดับชนิดของสิ่งมีชีวิต
ฝึกจำแนกสิ่งมีชีวิตและสิ่งไม่มีชีวิต
วิธีคิดคือ นำสิ่งที่โจทย์ให้มา ตรวจกับลักษณะของสิ่งมีชีวิตทีละข้อ ถ้าขาดลักษณะสำคัญหลายข้อ โดยเฉพาะการประกอบด้วยเซลล์ เมแทบอลิซึม และสารพันธุกรรม ก็ไม่ถือว่าเป็นสิ่งมีชีวิต
วิธีทำ ตรวจทีละข้อ
- ประกอบด้วยเซลล์: ไม่ใช่ ไฟเป็นปฏิกิริยาการเผาไหม้
- เมแทบอลิซึมในเซลล์: ไม่มี การเผาไหม้ไม่ใช่กระบวนการในเซลล์
- ถ่ายทอดพันธุกรรม: ไม่มีสารพันธุกรรม
ตอบ ไม่เป็นสิ่งมีชีวิต แม้ดูเหมือนกินเชื้อเพลิง โตขึ้น และให้พลังงาน
วิธีทำ
- ต้นถั่ว: เซลล์แบ่งตัวและขยายขนาด ใช้เมแทบอลิซึมสร้างสารใหม่ในตัวเอง และพัฒนาเป็นราก ลำต้น ใบ
- ผลึก: มีสารจากภายนอกมาเกาะที่ผิว ไม่มีเซลล์ ไม่มีเมแทบอลิซึม ไม่มีการพัฒนา
ตอบ ต้นถั่วเจริญเติบโตจริง ส่วนผลึกเพียงมีขนาดใหญ่ขึ้น
ไวรัส: กรณีที่ยังถกเถียง
ไวรัส (virus) ไม่ได้ประกอบด้วยเซลล์ และไม่มีเมแทบอลิซึมของตัวเอง แต่มีสารพันธุกรรม และสร้างไวรัสรุ่นใหม่ได้เมื่ออยู่ในเซลล์ของสิ่งมีชีวิตอื่น เมื่ออยู่นอกเซลล์ไวรัสไม่แสดงลักษณะของสิ่งมีชีวิต นักวิทยาศาสตร์จึงมีมุมมองต่างกันว่าควรจัดว่ามีชีวิตหรือไม่ ในการเรียนระดับนี้ให้จำเหตุผลทั้งสองด้านให้ได้ ไม่ต้องท่องว่าต้องตอบฝั่งใดฝั่งหนึ่งเสมอ
สรุปสั้น ๆ
- ชีววิทยาคือวิชาที่ศึกษาสิ่งมีชีวิต โดยแบ่งเป็นหลายสาขา เช่น พฤกษศาสตร์ สัตววิทยา จุลชีววิทยา พันธุศาสตร์ และนิเวศวิทยา
- ความรู้ชีววิทยาใช้ประโยชน์ในการแพทย์ เกษตร อาหาร และการดูแลสิ่งแวดล้อม
- สิ่งมีชีวิตประกอบด้วยเซลล์ มีเมแทบอลิซึม เจริญเติบโตและพัฒนา สืบพันธุ์ ตอบสนองต่อสิ่งเร้า รักษาภาวะธำรงดุล ปรับตัวและวิวัฒนาการ และถ่ายทอดพันธุกรรม
- การเคลื่อนที่ไม่ใช่เกณฑ์ของสิ่งมีชีวิตทุกชนิด และสิ่งไม่มีชีวิต เช่น ผลึกหรือไฟ ที่ใหญ่ขึ้นไม่ถือว่าเจริญเติบโตแบบสิ่งมีชีวิต
- ไวรัสไม่ประกอบด้วยเซลล์แต่มีสารพันธุกรรมและเพิ่มจำนวนในเซลล์ผู้ถูกอาศัย จึงเป็นกรณีที่ยังถกเถียง