หน้าแรก › ชีววิทยา › ม.4 การศึกษาชีววิทยา › ชีววิทยาและลักษณะของสิ่งมีชีวิต

ตอนที่ 1 ชีววิทยาและลักษณะของสิ่งมีชีวิต

ชีววิทยา ม.4อ่านประมาณ 7 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

ชีววิทยาคืออะไร และเรียนไปทำไม

ชีววิทยา (biology) คือ วิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับสิ่งมีชีวิต ตั้งแต่โครงสร้าง การทำงาน การเจริญเติบโต การสืบพันธุ์ การถ่ายทอดลักษณะ ไปจนถึงความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตด้วยกันและกับสิ่งแวดล้อม

สิ่งมีชีวิตมีมากมายหลายแบบ ตั้งแต่แบคทีเรียที่เล็กจนมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า ไปจนถึงต้นไม้ใหญ่และสัตว์ขนาดใหญ่ นักชีววิทยาจึงแบ่งการศึกษาออกเป็นหลายสาขา

สาขาย่อยที่ควรรู้จัก

สาขาศึกษาเรื่อง
พฤกษศาสตร์ (botany)พืช เช่น โครงสร้างและการเจริญเติบโตของพืช
สัตววิทยา (zoology)สัตว์ เช่น รูปร่าง พฤติกรรม การดำรงชีวิตของสัตว์
จุลชีววิทยา (microbiology)จุลินทรีย์ เช่น แบคทีเรีย ยีสต์ รา
พันธุศาสตร์ (genetics)การถ่ายทอดลักษณะทางพันธุกรรมจากรุ่นสู่รุ่น
นิเวศวิทยา (ecology)ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม
สรีรวิทยา (physiology)การทำงานของส่วนต่าง ๆ ในร่างกายสิ่งมีชีวิต

ความรู้ชีววิทยาใช้ประโยชน์ได้จริงในชีวิตประจำวัน

  • การแพทย์: เข้าใจสาเหตุของโรค พัฒนาวัคซีนและยา
  • เกษตร: ปรับปรุงพันธุ์พืชและสัตว์ ควบคุมศัตรูพืช
  • อาหาร: ใช้จุลินทรีย์ทำโยเกิร์ต ขนมปัง น้ำปลา และถนอมอาหาร
  • สิ่งแวดล้อม: วางแผนอนุรักษ์ป่าและสัตว์ป่า จัดการขยะและน้ำเสีย
ตัวอย่าง งานต่อไปนี้เกี่ยวข้องกับชีววิทยาสาขาใดมากที่สุด
1) สำรวจว่าการตัดไม้ในป่าทำให้จำนวนนกในป่านั้นเปลี่ยนไปอย่างไร
2) ศึกษาว่าทำไมลูกสุนัขจึงมีสีขนคล้ายพ่อหรือแม่
3) ตรวจนับแบคทีเรียในน้ำดื่ม
วิธีทำ ดูว่าโจทย์เน้นเรื่องอะไร
1) เกี่ยวกับสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม → นิเวศวิทยา
2) เป็นการถ่ายทอดลักษณะจากพ่อแม่ → พันธุศาสตร์
3) แบคทีเรียเป็นจุลินทรีย์ → จุลชีววิทยา

ลักษณะสำคัญของสิ่งมีชีวิต

นักชีววิทยาใช้ลักษณะหลายข้อร่วมกันเพื่อตัดสินว่าสิ่งใดมีชีวิต ไม่ใช่ใช้ข้อใดข้อหนึ่งเพียงข้อเดียว

  1. ประกอบด้วยเซลล์ (cell) เซลล์เป็นหน่วยพื้นฐานของสิ่งมีชีวิต บางชนิดมีเซลล์เดียว เช่น แบคทีเรีย บางชนิดมีหลายเซลล์ เช่น คนและต้นมะม่วง
  2. มีเมแทบอลิซึม (metabolism) คือ ปฏิกิริยาเคมีทั้งหมดที่เกิดในเซลล์ เช่น การสลายอาหารเพื่อให้ได้พลังงาน และการสร้างสารที่ร่างกายต้องใช้
  3. เจริญเติบโตและพัฒนา (growth and development) การเจริญเติบโตคือการมีขนาดใหญ่ขึ้นจากเซลล์ที่เพิ่มจำนวนหรือขยายขนาด ส่วนการพัฒนาคือการเปลี่ยนแปลงรูปร่างและหน้าที่ตามช่วงชีวิต เช่น ลูกอ๊อดเป็นกบ
  4. สืบพันธุ์ (reproduction) สร้างสิ่งมีชีวิตรุ่นใหม่เพื่อให้เผ่าพันธุ์คงอยู่
  5. ตอบสนองต่อสิ่งเร้า (response to stimulus) เช่น ยอดของต้นไม้โน้มเข้าหาแสง คนชักมือหนีเมื่อถูกของร้อน
  6. รักษาภาวะธำรงดุล (homeostasis) คือ การรักษาสภาพภายในร่างกายให้คงที่พอเหมาะ เช่น เหงื่อออกเมื่อร้อนเพื่อรักษาอุณหภูมิร่างกาย
  7. ปรับตัวและวิวัฒนาการ (adaptation and evolution) สิ่งมีชีวิตมีลักษณะที่เหมาะกับสิ่งแวดล้อม และประชากรของสิ่งมีชีวิตเปลี่ยนแปลงลักษณะไปได้ตามเวลาหลายชั่วรุ่น
  8. ถ่ายทอดพันธุกรรม (heredity) สิ่งมีชีวิตมีสารพันธุกรรมที่ถ่ายทอดจากรุ่นพ่อแม่สู่รุ่นลูก
ระวัง ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยมี 3 เรื่อง
1) การเคลื่อนที่ไม่ใช่เกณฑ์ของสิ่งมีชีวิตทุกชนิด ต้นไม้และฟองน้ำย้ายที่ไม่ได้ แต่เป็นสิ่งมีชีวิต ส่วนรถยนต์หรือก้อนเมฆเคลื่อนที่ได้ แต่ไม่มีชีวิต
2) สิ่งไม่มีชีวิตที่ใหญ่ขึ้นไม่ได้แปลว่าเจริญเติบโต ผลึกเกลือโตขึ้นเพราะมีสารมาเกาะที่ผิวภายนอก ไม่ได้เกิดจากเมแทบอลิซึมหรือการแบ่งเซลล์ภายใน
3) สิ่งมีชีวิตแต่ละตัวไม่จำเป็นต้องสืบพันธุ์ได้ทุกตัว เช่น ผึ้งงาน แต่ลักษณะนี้ใช้พิจารณาในระดับชนิดของสิ่งมีชีวิต

ฝึกจำแนกสิ่งมีชีวิตและสิ่งไม่มีชีวิต

วิธีคิดคือ นำสิ่งที่โจทย์ให้มา ตรวจกับลักษณะของสิ่งมีชีวิตทีละข้อ ถ้าขาดลักษณะสำคัญหลายข้อ โดยเฉพาะการประกอบด้วยเซลล์ เมแทบอลิซึม และสารพันธุกรรม ก็ไม่ถือว่าเป็นสิ่งมีชีวิต

ตัวอย่าง เปลวไฟเกิดขึ้นได้ ใหญ่ขึ้นได้เมื่อมีเชื้อเพลิงและออกซิเจน ให้ความร้อนได้ และแผ่ขยายได้ ไฟเป็นสิ่งมีชีวิตหรือไม่
วิธีทำ ตรวจทีละข้อ
- ประกอบด้วยเซลล์: ไม่ใช่ ไฟเป็นปฏิกิริยาการเผาไหม้
- เมแทบอลิซึมในเซลล์: ไม่มี การเผาไหม้ไม่ใช่กระบวนการในเซลล์
- ถ่ายทอดพันธุกรรม: ไม่มีสารพันธุกรรม
ตอบ ไม่เป็นสิ่งมีชีวิต แม้ดูเหมือนกินเชื้อเพลิง โตขึ้น และให้พลังงาน
ตัวอย่าง ต้นถั่วงอกจากเมล็ด สูงขึ้นและมีใบเพิ่ม ส่วนผลึกเกลือในสารละลายอิ่มตัวใหญ่ขึ้นเรื่อย ๆ สองอย่างนี้ต่างกันอย่างไร
วิธีทำ
- ต้นถั่ว: เซลล์แบ่งตัวและขยายขนาด ใช้เมแทบอลิซึมสร้างสารใหม่ในตัวเอง และพัฒนาเป็นราก ลำต้น ใบ
- ผลึก: มีสารจากภายนอกมาเกาะที่ผิว ไม่มีเซลล์ ไม่มีเมแทบอลิซึม ไม่มีการพัฒนา
ตอบ ต้นถั่วเจริญเติบโตจริง ส่วนผลึกเพียงมีขนาดใหญ่ขึ้น

ไวรัส: กรณีที่ยังถกเถียง

ไวรัส (virus) ไม่ได้ประกอบด้วยเซลล์ และไม่มีเมแทบอลิซึมของตัวเอง แต่มีสารพันธุกรรม และสร้างไวรัสรุ่นใหม่ได้เมื่ออยู่ในเซลล์ของสิ่งมีชีวิตอื่น เมื่ออยู่นอกเซลล์ไวรัสไม่แสดงลักษณะของสิ่งมีชีวิต นักวิทยาศาสตร์จึงมีมุมมองต่างกันว่าควรจัดว่ามีชีวิตหรือไม่ ในการเรียนระดับนี้ให้จำเหตุผลทั้งสองด้านให้ได้ ไม่ต้องท่องว่าต้องตอบฝั่งใดฝั่งหนึ่งเสมอ

สรุปสั้น ๆ

  • ชีววิทยาคือวิชาที่ศึกษาสิ่งมีชีวิต โดยแบ่งเป็นหลายสาขา เช่น พฤกษศาสตร์ สัตววิทยา จุลชีววิทยา พันธุศาสตร์ และนิเวศวิทยา
  • ความรู้ชีววิทยาใช้ประโยชน์ในการแพทย์ เกษตร อาหาร และการดูแลสิ่งแวดล้อม
  • สิ่งมีชีวิตประกอบด้วยเซลล์ มีเมแทบอลิซึม เจริญเติบโตและพัฒนา สืบพันธุ์ ตอบสนองต่อสิ่งเร้า รักษาภาวะธำรงดุล ปรับตัวและวิวัฒนาการ และถ่ายทอดพันธุกรรม
  • การเคลื่อนที่ไม่ใช่เกณฑ์ของสิ่งมีชีวิตทุกชนิด และสิ่งไม่มีชีวิต เช่น ผลึกหรือไฟ ที่ใหญ่ขึ้นไม่ถือว่าเจริญเติบโตแบบสิ่งมีชีวิต
  • ไวรัสไม่ประกอบด้วยเซลล์แต่มีสารพันธุกรรมและเพิ่มจำนวนในเซลล์ผู้ถูกอาศัย จึงเป็นกรณีที่ยังถกเถียง
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน การศึกษาชีววิทยาสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ข้อใดอธิบายความหมายของชีววิทยาได้ถูกต้องที่สุด
ชีววิทยาคือวิชาที่ศึกษาสิ่งมีชีวิต ทั้งโครงสร้าง การทำงาน การสืบพันธุ์ และความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม ส่วนการศึกษาสสารและพลังงานเป็นขอบเขตของฟิสิกส์ การศึกษาโครงสร้างโลกเป็นของวิทยาศาสตร์โลก และการศึกษาการเปลี่ยนแปลงของสารเคมีเป็นของเคมี
2.การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อมเป็นขอบเขตของสาขาใด
นิเวศวิทยาศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งมีชีวิตกับสิ่งแวดล้อม พฤกษศาสตร์เน้นพืช พันธุศาสตร์เน้นการถ่ายทอดลักษณะ และจุลชีววิทยาเน้นจุลินทรีย์
3.ปฏิกิริยาเคมีทั้งหมดที่เกิดขึ้นภายในเซลล์ของสิ่งมีชีวิต เรียกว่าอะไร
ปฏิกิริยาเคมีทั้งหมดในเซลล์ เช่น การสลายอาหารและการสร้างสารต่าง ๆ เรียกว่าเมแทบอลิซึม ภาวะธำรงดุลคือการรักษาสภาพภายในให้คงที่ ส่วนวิวัฒนาการคือการเปลี่ยนแปลงลักษณะของประชากรตามเวลานานหลายรุ่น
4.เมื่ออากาศร้อน คนมีเหงื่อออกเพื่อช่วยให้อุณหภูมิร่างกายไม่สูงเกินไป ตรงกับลักษณะของสิ่งมีชีวิตข้อใด
การขับเหงื่อเพื่อรักษาอุณหภูมิร่างกายให้พอเหมาะเป็นการรักษาสภาพภายในร่างกายให้คงที่ คือภาวะธำรงดุล ไม่ใช่การเจริญเติบโตหรือการสืบพันธุ์
5.ข้อใดเป็นการเจริญเติบโตของสิ่งมีชีวิต
ต้นถั่วโตจากการแบ่งเซลล์และขยายขนาดเซลล์ โดยใช้เมแทบอลิซึมสร้างสารภายในตัวเอง ส่วนผลึก เมฆ และไฟใหญ่ขึ้นเพราะมีสารเพิ่มเข้ามาจากภายนอก ไม่ได้เกิดจากเซลล์
6.ข้อใดเป็นความเข้าใจที่คลาดเคลื่อนเกี่ยวกับลักษณะของสิ่งมีชีวิต
การเคลื่อนย้ายตัวเองไม่ใช่เกณฑ์ของสิ่งมีชีวิตทุกชนิด เพราะพืชและฟองน้ำย้ายที่ไม่ได้แต่เป็นสิ่งมีชีวิต อีกสามข้อที่เหลือกล่าวถูกต้อง
7.เพราะเหตุใดไฟจึงไม่จัดเป็นสิ่งมีชีวิต แม้จะใหญ่ขึ้นและให้พลังงานได้
ไฟคือปฏิกิริยาการเผาไหม้ ไม่มีเซลล์ ไม่มีเมแทบอลิซึมในเซลล์ และไม่มีสารพันธุกรรม ส่วนที่ว่าไฟไม่ต้องใช้ออกซิเจนหรือไม่ให้ความร้อนเป็นข้อมูลที่ผิด การเคลื่อนที่ไม่ใช่เกณฑ์ตัดสินว่ามีชีวิตหรือไม่
8.เพราะเหตุใดนักวิทยาศาสตร์จึงยังถกเถียงว่าไวรัสเป็นสิ่งมีชีวิตหรือไม่
ไวรัสมีลักษณะผสมกัน คือไม่ประกอบด้วยเซลล์และไม่มีเมแทบอลิซึมของตัวเอง แต่มีสารพันธุกรรมและสร้างไวรัสรุ่นใหม่ได้เมื่ออยู่ในเซลล์ผู้ถูกอาศัย จึงเกิดความเห็นต่างกัน คำตอบที่ว่าไวรัสมีเซลล์ผิด เพราะไวรัสไม่ใช่เซลล์ และการเคลื่อนที่ไม่ใช่เกณฑ์ตัดสิน