แนวคิดการจัดระบบ: จากเล็กไปใหญ่
สิ่งมีชีวิตมีความซับซ้อนมาก นักชีววิทยาจึงจัดสิ่งที่ศึกษาเป็นลำดับ ระดับการจัดระบบ (levels of biological organization) เริ่มจากหน่วยเล็กที่สุด แล้วค่อย ๆ รวมกันเป็นหน่วยที่ใหญ่ขึ้นทีละขั้น เหมือนตัวต่อที่ประกอบเป็นบ้าน บ้านรวมกันเป็นหมู่บ้าน และหมู่บ้านรวมกันเป็นเมือง
จุดสำคัญที่สุดของเรื่องนี้คือ เมื่อหน่วยย่อยมารวมกันและทำงานสัมพันธ์กัน จะเกิด สมบัติใหม่ (emergent properties) ที่หน่วยย่อยแต่ละตัวไม่มี เช่น
- อะตอมคาร์บอนเพียงอะตอมเดียวไม่มีการเมแทบอลิซึม แต่เมื่อรวมกับอะตอมอื่นจนเป็นเซลล์ที่มีโครงสร้างครบ จะดำรงชีวิตได้
- เซลล์กล้ามเนื้อหัวใจหนึ่งเซลล์หดตัวได้เล็กน้อย แต่เมื่อรวมกันเป็นหัวใจ จะสูบฉีดเลือดไปทั่วร่างกายได้
- ปลาตัวเดียวไม่มีความสัมพันธ์แบบผู้ล่ากับเหยื่อ แต่เมื่อมีสิ่งมีชีวิตหลายชนิดอยู่ร่วมกัน จะเกิดการกินกัน การแข่งขัน และการพึ่งพากัน
ดังนั้นการนำชิ้นส่วนมาบวกกันเฉย ๆ ไม่ได้ให้ผลเท่ากับระบบที่ทำงานร่วมกันอย่างเป็นระเบียบ
ระดับต่ำกว่าเซลล์ ไปจนถึงสิ่งมีชีวิต
ระดับต่ำกว่าเซลล์
- อะตอม (atom) เป็นหน่วยเล็กที่สุดของธาตุ เช่น คาร์บอน ไฮโดรเจน ออกซิเจน ไนโตรเจน
- โมเลกุล (molecule) คืออะตอมที่ต่อกันด้วยพันธะ เช่น น้ำ แก๊สออกซิเจน กลูโคส
- สารชีวโมเลกุล (biomolecule) คือโมเลกุลขนาดใหญ่ที่พบในสิ่งมีชีวิต ได้แก่ คาร์โบไฮเดรต โปรตีน ลิพิด และกรดนิวคลีอิก
- ออร์แกเนลล์ (organelle) คือโครงสร้างย่อยในเซลล์ที่ทำหน้าที่เฉพาะ เช่น นิวเคลียส ไมโทคอนเดรีย คลอโรพลาสต์ (ในเซลล์พืช)
ระดับเซลล์ถึงสิ่งมีชีวิต
เซลล์ (cell) เป็นหน่วยพื้นฐานที่เล็กที่สุดที่แสดงลักษณะของสิ่งมีชีวิตได้ครบ เซลล์ที่ทำหน้าที่เหมือนกันมารวมกันเป็น เนื้อเยื่อ (tissue) เนื้อเยื่อหลายชนิดรวมกันเป็น อวัยวะ (organ) อวัยวะหลายอวัยวะทำงานร่วมกันเป็น ระบบอวัยวะ (organ system) และระบบอวัยวะทั้งหมดประกอบเป็น สิ่งมีชีวิต (organism)
| ระดับ | ตัวอย่างในสัตว์ (คน) | ตัวอย่างในพืช (ต้นมะม่วง) |
|---|---|---|
| ออร์แกเนลล์ | ไมโทคอนเดรีย | คลอโรพลาสต์ |
| เซลล์ | เซลล์กล้ามเนื้อหัวใจ | เซลล์มีโซฟิลล์ในใบ |
| เนื้อเยื่อ | เนื้อเยื่อกล้ามเนื้อหัวใจ | เนื้อเยื่อมีโซฟิลล์ (สังเคราะห์ด้วยแสง) |
| อวัยวะ | หัวใจ | ใบ |
| ระบบอวัยวะ | ระบบหมุนเวียนเลือด | ไม่แบ่งแบบสัตว์ (ดูกล่องระวังด้านล่าง) |
| สิ่งมีชีวิต | คนหนึ่งคน | ต้นมะม่วงหนึ่งต้น |
วิธีทำ
1) หาหน่วยที่เล็กที่สุดก่อน คือ เซลล์กล้ามเนื้อหัวใจ (ระดับเซลล์)
2) เซลล์ชนิดเดียวกันรวมกัน จึงเป็น เนื้อเยื่อกล้ามเนื้อหัวใจ
3) เนื้อเยื่อรวมกันเป็น หัวใจ (อวัยวะ)
4) หัวใจทำงานร่วมกับหลอดเลือดและเลือด จึงเป็น ระบบหมุนเวียนเลือด
5) ระบบอวัยวะทั้งหมดประกอบกันเป็น คน
ตอบ เซลล์กล้ามเนื้อหัวใจ → เนื้อเยื่อกล้ามเนื้อหัวใจ → หัวใจ → ระบบหมุนเวียนเลือด → คน
2) สิ่งมีชีวิตเซลล์เดียว เช่น อะมีบา พารามีเซียม เป็น ทั้งระดับเซลล์และระดับสิ่งมีชีวิต ในเวลาเดียวกัน เพราะเซลล์เดียวนั้นทำหน้าที่ครบทุกอย่างของสิ่งมีชีวิต
3) ออร์แกเนลล์ไม่ใช่เซลล์ และอยู่ต่ำกว่าเซลล์ ออร์แกเนลล์เพียงอย่างเดียวไม่ถือเป็นสิ่งมีชีวิต
ระดับเหนือสิ่งมีชีวิต
เมื่อสิ่งมีชีวิตมาอยู่รวมกันและมีปฏิสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม จะเกิดระดับที่ใหญ่ขึ้นอีก ดังนี้
- ประชากร (population) คือ สิ่งมีชีวิต สปีชีส์เดียวกัน ที่อาศัยอยู่ในบริเวณเดียวกัน ในช่วงเวลาเดียวกัน เช่น ปลานิลทั้งหมดในบึงหนึ่ง
- ชุมชน (community) คือ ประชากรของ หลายสปีชีส์ ที่อยู่ในบริเวณเดียวกัน และมีความสัมพันธ์กัน เช่น ปลา กบ พืชน้ำ และแพลงก์ตอนทั้งหมดในบึง
- ระบบนิเวศ (ecosystem) คือ ชุมชนรวมกับ องค์ประกอบที่ไม่มีชีวิต เช่น น้ำ แสง อุณหภูมิ ดิน แร่ธาตุ ที่มีความสัมพันธ์กัน
- ชีวมณฑล (biosphere) คือ ระบบนิเวศทั้งหมดบนโลกรวมกัน ครอบคลุมบริเวณที่มีสิ่งมีชีวิตอาศัยอยู่ทั้งบนบก ในน้ำ และในอากาศส่วนล่าง
ประชากรต่างจากชุมชนอย่างไร
ให้ดูที่คำถามเดียว คือ "มีกี่สปีชีส์" ถ้ามีสปีชีส์เดียวคือประชากร ถ้ามีหลายสปีชีส์คือชุมชน ส่วนระบบนิเวศต่างจากชุมชนตรงที่ระบบนิเวศนับ สิ่งไม่มีชีวิต รวมเข้าไปด้วย
| ระดับ | จำนวนสปีชีส์ | รวมสิ่งไม่มีชีวิตหรือไม่ |
|---|---|---|
| ประชากร | 1 สปีชีส์ | ไม่รวม |
| ชุมชน | หลายสปีชีส์ | ไม่รวม |
| ระบบนิเวศ | หลายสปีชีส์ | รวม |
ฝึกจัดระดับจากสถานการณ์ใกล้ตัว
ก) ปลาดุกทั้ง 20 ตัว
ข) ปลาดุก กบ ผักบุ้ง และแพลงก์ตอนทั้งหมดในสระ
ค) ทุกอย่างในสระ รวมน้ำและแสงแดด
วิธีทำ
ก) เป็นสปีชีส์เดียว (ปลาดุก) อยู่ที่เดียวกัน จึงเป็น ประชากร
ข) มีหลายสปีชีส์ แต่เป็นสิ่งมีชีวิตล้วน ๆ จึงเป็น ชุมชน
ค) มีสิ่งมีชีวิตและสิ่งไม่มีชีวิตรวมกัน จึงเป็น ระบบนิเวศ
วิธีทำ
1) ดูว่ากลุ่มไหนเป็นสปีชีส์เดียว
2) ต้นทุเรียน 40 ต้น เป็นสปีชีส์เดียว จึงเป็นประชากร ต้นมังคุด 30 ต้น ก็เป็นประชากรเช่นกัน
3) ต้นทุเรียนรวมกับต้นมังคุดจะเป็นสองสปีชีส์ ไม่ใช่ประชากร แต่เป็นส่วนหนึ่งของชุมชน
ตอบ ต้นทุเรียน 40 ต้น (หรือ ต้นมังคุด 30 ต้น) เป็นประชากร
เคล็ดลับตอบข้อสอบ
- ขีดเส้นใต้คำว่า "ชนิดเดียวกัน" หรือ "หลายชนิด" ในโจทย์ก่อนเสมอ
- ถ้าโจทย์พูดถึงน้ำ ดิน แสง อุณหภูมิ ร่วมกับสิ่งมีชีวิต ให้คิดถึงระบบนิเวศ
- เรียงลำดับทีละขั้นว่าอะไรประกอบกันเป็นอะไร อย่าเดาจากขนาดที่มองเห็นอย่างเดียว
สรุปสั้น ๆ
- ระดับการจัดระบบเรียงจากเล็กไปใหญ่: อะตอม → โมเลกุล → สารชีวโมเลกุล → ออร์แกเนลล์ → เซลล์ → เนื้อเยื่อ → อวัยวะ → ระบบอวัยวะ → สิ่งมีชีวิต
- เมื่อหน่วยย่อยรวมกันอย่างเป็นระบบ จะเกิดสมบัติใหม่ที่หน่วยย่อยแต่ละตัวไม่มี
- พืชมีอวัยวะ แต่ในระดับนี้ไม่แบ่งระบบอวัยวะแบบสัตว์ สิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวเป็นทั้งเซลล์และสิ่งมีชีวิต
- ระดับเหนือสิ่งมีชีวิต: ประชากร → ชุมชน → ระบบนิเวศ → ชีวมณฑล
- ประชากรคือสปีชีส์เดียวกัน ชุมชนคือหลายสปีชีส์ ส่วนระบบนิเวศรวมสิ่งไม่มีชีวิตด้วย