ตอนที่ 4 หลักธรรมในชีวิตประจำวัน

สังคมศึกษา ม.4อ่านประมาณ 8 นาทีแบบฝึก 8 ข้อ พร้อมเฉลย
วิดีโอบทนี้กำลังจัดทำระหว่างนี้อ่านเนื้อหา ดาวน์โหลดใบงาน และทำแบบฝึกด้านล่างได้เลย

กรรมและศีล 5 พื้นฐานของการอยู่ร่วมกัน

กรรมคืออะไร

กรรม (kamma) ในทางพุทธศาสนา คือ การกระทำที่ประกอบด้วยเจตนา หรือการทำโดยจงใจ ทำได้ 3 ทาง คือ ทางกาย ทางวาจา และทางใจ (คิด) เจตนาเป็นตัวตัดสินสำคัญ ไม่ใช่แค่ว่าเกิดอะไรขึ้น

  • กุศลกรรม คือ กรรมดี เกิดจากจิตที่ไม่โลภ ไม่โกรธ ไม่หลง
  • อกุศลกรรม คือ กรรมชั่ว เกิดจากความโลภ ความโกรธ หรือความหลง

กฎแห่งกรรม สอนว่า ทำดีย่อมมีผลดี ทำชั่วย่อมมีผลชั่ว ตามเหตุและปัจจัย ถ้าเราเปลี่ยนการกระทำในวันนี้ ผลที่จะตามมาก็เปลี่ยนได้

ระวัง กรรมไม่ใช่โชคชะตาที่ถูกกำหนดไว้ตายตัว และไม่ได้แปลว่าทุกเรื่องในชีวิตเกิดจากกรรมอย่างเดียว เช่น ฝนตกเป็นไปตามธรรมชาติ การนิ่งเฉยแล้วบอกว่า "เป็นกรรมของเขา" ไม่ใช่ความเข้าใจที่ถูกต้อง เพราะพุทธศาสนาเน้นให้ลงมือทำสิ่งที่ดีในปัจจุบัน

เบญจศีลและเบญจธรรม

เบญจศีล คือ ข้อปฏิบัติ 5 ข้อสำหรับงดเว้นความประพฤติที่เบียดเบียนผู้อื่น แต่ละข้อมี เบญจธรรม เป็นข้อที่ควรทำเพิ่ม ใช้คู่กัน ศีลคือ "สิ่งที่เว้น" ส่วนธรรมคือ "สิ่งที่ควรทำให้มี"

เบญจศีล (เว้น)เบญจธรรม (ทำให้มี)
เว้นการฆ่าสัตว์เมตตากรุณา
เว้นการลักทรัพย์สัมมาอาชีวะ (ประกอบอาชีพสุจริต)
เว้นการประพฤติผิดในกามความสำรวมในกาม
เว้นการพูดเท็จความมีสัตย์
เว้นการดื่มสุราและของมึนเมาความมีสติสัมปชัญญะ

หลักธรรมสำหรับอยู่ร่วมกับผู้อื่น

พรหมวิหาร 4

พรหมวิหาร (Brahmavihara) คือ ธรรมประจำใจของผู้ใหญ่หรือผู้นำที่ดี และใช้กับเพื่อนร่วมสังคมได้ทุกคน มี 4 ข้อ

  • เมตตา ปรารถนาให้ผู้อื่นมีความสุข
  • กรุณา คิดช่วยให้ผู้อื่นพ้นจากความทุกข์
  • มุทิตา พลอยยินดีเมื่อผู้อื่นได้ดีหรือประสบความสำเร็จ
  • อุเบกขา วางใจเป็นกลาง ไม่ลำเอียง ยอมรับว่าผลย่อมเป็นไปตามการกระทำของแต่ละคน หลังจากที่ทำหน้าที่ช่วยเหลือเต็มที่แล้ว
ตัวอย่าง จงระบุพรหมวิหารที่ตรงกับแต่ละสถานการณ์
1) นักเรียนเห็นเพื่อนร่วมห้องป่วย จึงช่วยจดงานให้ และพาไปห้องพยาบาล
2) เพื่อนได้รางวัลที่ 1 จากการแข่งขัน นักเรียนดีใจและแสดงความยินดีจากใจจริง
วิธีทำ ถามตัวเองว่า "คนอื่นอยู่ในสภาพไหน และเราอยากให้เกิดอะไร"
ข้อ 1 เพื่อนกำลังทุกข์ และเราลงมือช่วยให้พ้นทุกข์ → กรุณา
ข้อ 2 เพื่อนได้ดี และเราพลอยยินดี → มุทิตา

สังคหวัตถุ 4 และฆราวาสธรรม 4

สังคหวัตถุ 4 คือ หลักธรรมที่ยึดเหนี่ยวใจกันไว้ ทำให้คนในสังคมรักใคร่สามัคคี

  • ทาน การให้ปันสิ่งของ
  • ปิยวาจา พูดจาไพเราะ สุภาพ จริงใจ
  • อัตถจริยา ทำประโยชน์ให้ผู้อื่น
  • สมานัตตตา ทำตัวสม่ำเสมอ เสมอต้นเสมอปลาย ไม่ถือตัว

ฆราวาสธรรม 4 คือ ธรรมสำหรับผู้ครองเรือนให้อยู่ได้อย่างมั่นคง ใช้กับชีวิตการเรียนและการทำงานได้เช่นกัน

  • สัจจะ ซื่อสัตย์ จริงใจ พูดจริงทำจริง
  • ทมะ ข่มใจ ฝึกฝนและปรับปรุงตนเอง
  • ขันติ อดทน อดกลั้น ต่อความลำบากและสิ่งที่มากระทบใจ
  • จาคะ เสียสละ แบ่งปัน ไม่เห็นแก่ตัว

หลักธรรมเพื่อพัฒนาตนเองและการคิด

อิทธิบาท 4 ทางสู่ความสำเร็จ

อิทธิบาท 4 คือ คุณธรรมที่นำไปสู่ความสำเร็จในการเรียนและการทำงาน ใช้ท่องจำเป็นลำดับ "ฉัน-วิ-จิ-วิ" ได้

  • ฉันทะ พอใจรักใคร่ในสิ่งที่ทำ
  • วิริยะ พากเพียร ไม่ท้อถอย
  • จิตตะ เอาใจจดจ่อ ใส่ใจในสิ่งที่ทำ
  • วิมังสา หมั่นไตร่ตรอง ตรวจสอบเหตุผล และปรับปรุงวิธีทำ
ตัวอย่าง นักเรียนคนหนึ่งอยากสอบวิชาสังคมศึกษาให้ได้คะแนนดี จงจับคู่พฤติกรรมกับอิทธิบาท 4
ก) สนใจว่าหลักธรรมเอาไปใช้ได้อย่างไร จึงอยากอ่านเพิ่ม
ข) อ่านทุกวัน แม้เบื่อหรือเหนื่อยก็ไม่เลิก
ค) ปิดโทรศัพท์ แล้วโฟกัสกับบทเรียนจนจบ
ง) ตรวจโจทย์ที่ทำผิด หาสาเหตุ แล้วเปลี่ยนวิธีท่องจำ
วิธีทำ ดูว่าพฤติกรรมนั้นเน้น "ความพอใจ ความพากเพียร ความจดจ่อ หรือการไตร่ตรอง"
ก) → ฉันทะ · ข) → วิริยะ · ค) → จิตตะ · ง) → วิมังสา

บุญกิริยาวัตถุ 3

บุญกิริยาวัตถุ คือ วิธีทำความดีหรือทางสร้างบุญ มี 3 อย่างในระดับพื้นฐาน

  • ทานมัย บุญสำเร็จด้วยการให้ เช่น บริจาคสิ่งของ แบ่งปันความรู้
  • สีลมัย บุญสำเร็จด้วยการรักษาศีลและประพฤติดี
  • ภาวนามัย บุญสำเร็จด้วยการอบรมจิตใจและปัญญา เช่น ฝึกสมาธิ ฝึกคิดพิจารณา

โยนิโสมนสิการและกาลามสูตร

โยนิโสมนสิการ คือ การคิดอย่างแยบคาย คิดถูกวิธี มองให้เห็นเหตุ ผล และองค์ประกอบของเรื่อง เช่น คิดสืบสาวหาเหตุปัจจัย หรือคิดแยกแยะข้อดีข้อเสียก่อนตัดสินใจ

กาลามสูตร เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าตรัสแก่ชาวกาลามะ สอนว่า อย่าเพิ่งเชื่อทันที เพียงเพราะฟังตามกันมา ทำตามประเพณี ข่าวลือ การอ้างตำรา การคาดเดาเอาเอง หรือเพราะผู้พูดน่าเชื่อถือหรือเป็นครูของเรา แต่ให้พิจารณาด้วยปัญญา แล้วดูว่าสิ่งนั้นเป็นกุศลหรืออกุศล มีโทษหรือไม่ ผู้รู้ติเตียนหรือสรรเสริญ และเมื่อทำแล้วนำไปสู่ความสุขหรือความทุกข์ ถ้าเป็นกุศลและนำไปสู่ความสุขจึงควรปฏิบัติ

นำหลักธรรมไปใช้กับสถานการณ์จริง

วิธีวิเคราะห์สถานการณ์ให้ตอบถูก ทำได้ 3 ขั้น

  1. อ่านสถานการณ์ แล้วหาว่าคนในเรื่อง "ทำอะไร" ด้วยเจตนาแบบใด
  2. ดูว่าเน้นเรื่องใด เช่น ให้ เสียสละ พูดจา ไตร่ตรอง ความอดทน
  3. เทียบกับชื่อธรรมที่เรียนมา และตัดข้อที่ใกล้เคียงกันออก
ตัวอย่าง นักเรียนได้รับข้อความที่ถูกส่งต่อกันในสื่อสังคมออนไลน์ว่า "อาหารเสริมชนิดหนึ่งรักษาโรคได้ทุกโรค" นักเรียนไม่รีบเชื่อ แต่ค้นหาข้อมูลจากแหล่งที่เชื่อถือได้ก่อนตัดสินใจ จัดเป็นหลักธรรมใด
วิธีทำ ขั้นที่ 1 นักเรียนไม่เชื่อตามข่าวที่ส่งต่อกันมา แต่ตรวจสอบด้วยเหตุผลและหลักฐาน
ขั้นที่ 2 เน้นการคิดไตร่ตรองก่อนเชื่อ ไม่ได้เน้นการให้หรือการอดทน
ขั้นที่ 3 ตรงกับ กาลามสูตร และ โยนิโสมนสิการ
จุดที่มักสับสน
1) ขันติ คืออดทนอดกลั้น ส่วน ทมะ คือข่มใจและฝึกปรับปรุงตนเอง
2) จาคะ (ฆราวาสธรรม) คือเสียสละไม่เห็นแก่ตัว ส่วน ทาน (สังคหวัตถุ) คือการให้ปันสิ่งของ
3) เมตตา คืออยากให้เป็นสุข แต่ กรุณา คือช่วยให้พ้นทุกข์
4) อุเบกขา ไม่ใช่การเพิกเฉยไม่ช่วยใคร แต่คือการวางใจเป็นกลางหลังทำหน้าที่เต็มที่แล้ว
5) กาลามสูตรไม่ได้สอนให้ปฏิเสธทุกเรื่อง แต่สอนให้พิจารณาก่อนเชื่อ

สรุปสั้น ๆ

  • กรรมคือการกระทำที่ประกอบด้วยเจตนา ทางกาย วาจา ใจ ไม่ใช่โชคชะตา และผลเปลี่ยนได้ด้วยการกระทำในปัจจุบัน
  • เบญจศีลคือสิ่งที่เว้น เบญจธรรมคือสิ่งที่ควรทำเพิ่ม เช่น เว้นฆ่าสัตว์คู่กับเมตตากรุณา เว้นพูดเท็จคู่กับความมีสัตย์
  • พรหมวิหาร 4 คือ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา สังคหวัตถุ 4 คือ ทาน ปิยวาจา อัตถจริยา สมานัตตตา
  • ฆราวาสธรรม 4 คือ สัจจะ ทมะ ขันติ จาคะ ส่วนอิทธิบาท 4 คือ ฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา
  • บุญกิริยาวัตถุ 3 คือ ทานมัย สีลมัย ภาวนามัย
  • โยนิโสมนสิการคือคิดแยบคาย กาลามสูตรสอนให้พิจารณาด้วยปัญญาก่อนเชื่อ ไม่ใช่เชื่อหรือปฏิเสธทันที
PDF
ดาวน์โหลดใบงาน พระพุทธศาสนาและหลักธรรมสำคัญสรุปเนื้อหา แบบฝึกหัด และเฉลยท้ายเล่ม พิมพ์แจกในห้องเรียนได้

แบบฝึกหัด กดเลือกคำตอบ แล้วดูเฉลยได้ทันที

1.ตามหลักพุทธศาสนา "กรรม" หมายถึงข้อใด
กรรมคือการกระทำที่ทำด้วยเจตนา ทั้งทางกาย วาจา และใจ และมีทั้งกรรมดีและกรรมชั่ว การมองว่ากรรมเป็นโชคชะตาตายตัวเป็นความเข้าใจผิด ส่วนการทำบุญเป็นเพียงกรรมดีอย่างหนึ่ง ไม่ใช่ความหมายทั้งหมด
2.เบญจธรรมข้อใดคู่กับเบญจศีลข้อ "เว้นจากการลักทรัพย์"
ศีลข้อเว้นลักทรัพย์คู่กับสัมมาอาชีวะ คือการประกอบอาชีพโดยสุจริต เมตตากรุณาคู่กับเว้นการฆ่าสัตว์ ความมีสัตย์คู่กับเว้นการพูดเท็จ และสติสัมปชัญญะคู่กับเว้นการดื่มสุรา
3.สถานการณ์ใดตรงกับ "มุทิตา" ในพรหมวิหาร 4 มากที่สุด
มุทิตาคือความพลอยยินดีเมื่อผู้อื่นได้ดี การดีใจกับเพื่อนที่สอบได้คะแนนสูงจึงตรงที่สุด การปรารถนาให้เพื่อนสุขคือเมตตา การช่วยให้พ้นทุกข์คือกรุณา และการวางใจเป็นกลางคืออุเบกขา
4.นักเรียนพูดให้กำลังใจเพื่อนด้วยถ้อยคำสุภาพและจริงใจ จัดเป็นสังคหวัตถุ 4 ข้อใด
การพูดจาไพเราะ สุภาพ จริงใจ คือปิยวาจา ทานเน้นการให้ปันสิ่งของ อัตถจริยาเน้นการลงมือทำประโยชน์ และสมานัตตตาเน้นการวางตัวเสมอต้นเสมอปลายและไม่ถือตัว
5.นักเรียนตรวจโจทย์ที่ทำผิด หาสาเหตุ แล้วปรับวิธีเรียนใหม่ จัดเป็นอิทธิบาท 4 ข้อใด
การตรวจสอบ ไตร่ตรองหาเหตุผล และปรับปรุงวิธีทำ คือวิมังสา ฉันทะคือความพอใจในสิ่งที่ทำ วิริยะคือความพากเพียร และจิตตะคือการเอาใจจดจ่อ
6.ข้อใดตรงกับ "ทมะ" ในฆราวาสธรรม 4
ทมะคือการข่มใจและฝึกฝนปรับปรุงตนเอง การอดทนต่อความลำบากคือขันติ การพูดจริงทำจริงคือสัจจะ และการแบ่งปันเสียสละคือจาคะ
7.ข้อใดเป็นการปฏิบัติที่สอดคล้องกับหลักกาลามสูตรมากที่สุด
กาลามสูตรสอนให้พิจารณาด้วยปัญญาและหลักฐานก่อนเชื่อ การเชื่อเพราะคนส่งต่อมากหรือเพราะผู้พูดเป็นครูเป็นสิ่งที่พระสูตรเตือนไม่ให้ทำ ส่วนการปฏิเสธทุกอย่างโดยไม่พิจารณาก็ไม่ใช่คำสอนของพระสูตร
8.ข้อใดเป็นการใช้ "อุเบกขา" ได้ถูกต้องตามความหมายของพรหมวิหาร
อุเบกขาคือการวางใจเป็นกลางอย่างมีเหตุผล หลังจากทำหน้าที่ช่วยเหลือเต็มที่แล้ว ไม่ใช่การนิ่งเฉยไม่ช่วยใคร การเห็นผู้อื่นถูกรังแกแล้วไม่ทำอะไรเป็นความเข้าใจผิดที่พบบ่อย ส่วนการดีใจเมื่อผู้อื่นเดือดร้อนขัดกับเมตตาและมุทิตา