พระพุทธศาสนาและพระรัตนตรัย
พระพุทธศาสนา (Buddhism) คือ ศาสนาที่เกิดจากคำสอนของพระพุทธเจ้า ซึ่งก็คือเจ้าชายสิทธัตถะ โคตมโคตร แห่งแคว้นสักกะในชมพูทวีป (อินเดียโบราณ) คำว่า "พุทธะ" แปลว่า ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน หมายถึงผู้รู้ความจริงของชีวิตด้วยปัญญาของพระองค์เอง แล้วนำความจริงนั้นมาสอนผู้อื่น
จุดเด่นของพระพุทธศาสนาคือ เน้นให้เรา พึ่งตนเอง และใช้ ปัญญา พิจารณาเหตุและผล ไม่ได้ให้เชื่อเพียงเพราะมีคนบอก คนไทยส่วนใหญ่นับถือพุทธศาสนานิกายเถรวาท
พระรัตนตรัย (แก้ว 3 ประการ)
| องค์ประกอบ | ความหมาย |
|---|---|
| พระพุทธ | พระพุทธเจ้า ผู้ตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง และทรงสั่งสอนผู้อื่น |
| พระธรรม | คำสอนและความจริงที่พระพุทธเจ้าทรงค้นพบ |
| พระสงฆ์ | สาวกผู้ปฏิบัติตามคำสอน และสืบทอดคำสอนต่อมา |
พระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งทางใจของชาวพุทธ เรียกว่า สรณะ 3 หรือ ไตรสรณคมน์ การกล่าวว่า "ข้าพเจ้าขอถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็นที่พึ่ง" คือการแสดงตนว่าเป็นพุทธศาสนิกชน
พุทธประวัติ: จากประสูติถึงตรัสรู้
ประสูติและชีวิตในราชสำนัก เจ้าชายประสูติใต้ต้นสาละที่สวนลุมพินีวัน ในวันเพ็ญเดือน 6 พระบิดาคือพระเจ้าสุทโธทนะ กษัตริย์แห่งกรุงกบิลพัสดุ์ พระมารดาคือพระนางสิริมหามายา พระมารดาสิ้นพระชนม์หลังประสูติได้ 7 วัน พระนางปชาบดีโคตมีซึ่งเป็นพระน้านางจึงทรงเลี้ยงดูแทน พระนามว่า "สิทธัตถะ" แปลว่า ผู้สำเร็จตามความปรารถนา
มีพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะ 8 คน ท่านที่อายุน้อยที่สุดคือโกณฑัญญะทำนายว่า เจ้าชายจะเสด็จออกผนวชและตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน (ต่อมาท่านโกณฑัญญะได้เป็นหนึ่งในปัญจวัคคีย์) พระเจ้าสุทโธทนะไม่อยากให้พระโอรสออกบวช จึงทรงให้เจ้าชายอยู่ท่ามกลางความสุขสบาย มีปราสาท 3 ฤดู เมื่อพระชนมายุ 16 พรรษาทรงอภิเษกกับเจ้าหญิงพิมพา (ยโสธรา) และมีพระโอรสคือ พระราหุล
เทวทูต 4 คือ สิ่งที่ทำให้เจ้าชายทรงสลดพระทัย มี 4 อย่าง ได้แก่ คนแก่ คนเจ็บ คนตาย และบรรพชิต (สมณะ) สามอย่างแรกทำให้ทรงเห็นว่าความแก่ ความเจ็บ และความตายเกิดกับทุกคน ส่วนบรรพชิตทำให้ทรงเห็นแนวทางออกจากทุกข์ คำว่า "เทวทูต" ในที่นี้ไม่ได้แปลว่าเทวดา แต่หมายถึง ผู้ส่งสัญญาณเตือนใจ
การออกผนวช เมื่อพระชนมายุ 29 พรรษา ทรงม้ากัณฐกะพร้อมนายฉันนะออกจากพระราชวัง ไปตัดพระเกศาที่ริมแม่น้ำอโนมา ทรงศึกษากับอาฬารดาบสและอุทกดาบส ได้สมาธิขั้นสูง แต่ทรงเห็นว่ายังไม่พ้นทุกข์ จึงเสด็จไปบำเพ็ญเพียรต่อ
การบำเพ็ญเพียรและการตรัสรู้ ทรงบำเพ็ญ ทุกรกิริยา (การทรมานพระวรกายอย่างหนัก) เป็นเวลา 6 ปี ที่ตำบลอุรุเวลาเสนานิคม มีปัญจวัคคีย์ 5 คน คือ โกณฑัญญะ วัปปะ ภัททิยะ มหานามะ และอัสสชิ คอยปรนนิบัติ ภายหลังทรงพบว่าการทรมานตนไม่ใช่ทางตรัสรู้ จึงเสวยพระกระยาหารตามปกติ ปัญจวัคคีย์เข้าใจว่าทรงล้มเลิก จึงละทิ้งไป
ในเช้าวันเพ็ญเดือน 6 นางสุชาดาถวายข้าวมธุปายาส ตกค่ำทรงนั่งใต้ต้นโพธิ์ และตรัสรู้ในคืนวันนั้น เมื่อพระชนมายุ 35 พรรษา ด้วยญาณ 3 ตามลำดับ คือ ระลึกชาติได้ (ปุพเพนิวาสานุสติญาณ) รู้การเกิดดับของสัตว์ตามกรรม (จุตูปปาตญาณ) และรู้วิธีทำให้อาสวะสิ้นไป (อาสวักขยญาณ)
วิธีทำ เรียงตามลำดับเวลาได้ดังนี้ ประสูติ → อภิเษก (16 พรรษา) → พบเทวทูต 4 → ออกผนวช (29 พรรษา) → บำเพ็ญทุกรกิริยา 6 ปี → ตรัสรู้ → ปฐมเทศนา
อายุเมื่อตรัสรู้ = 29 + 6 = 35 พรรษา
ถ้าทรงเผยแผ่พระศาสนา 45 ปี แล้วปรินิพพาน อายุ = 35 + 45 = 80 พรรษา
ตอบ ปรินิพพานเมื่อพระชนมายุ 80 พรรษา
พุทธประวัติ: จากปฐมเทศนาถึงปรินิพพาน
ปฐมเทศนา หลังตรัสรู้ ทรงเสด็จไปป่าอิสิปตนมฤคทายวัน (ปัจจุบันคือสารนาถ) เมืองพาราณสี เพื่อแสดงธรรมครั้งแรกแก่ปัญจวัคคีย์ ในวันเพ็ญเดือน 8 พระธรรมเทศนานั้นคือ ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร (แปลว่า พระสูตรที่ทรงหมุนล้อคือพระธรรม) มีสาระสำคัญ 3 ส่วน
- ที่สุดโต่ง 2 อย่างที่ไม่ควรเดิน คือ การหมกมุ่นในกามสุข และการทรมานตนให้ลำบาก
- ทางสายกลาง (มัชฌิมาปฏิปทา) หรือมรรคมีองค์ 8
- อริยสัจ 4 คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค (เรียนละเอียดในตอนที่ 2)
เมื่อจบพระธรรมเทศนา ท่านโกณฑัญญะได้ "ดวงตาเห็นธรรม" และทูลขอบวช ทรงบวชให้ด้วยวิธีเอหิภิกขุอุปสัมปทา ท่านจึงเป็น พระสงฆ์สาวกองค์แรก ทำให้พระรัตนตรัยครบ 3 อย่างเป็นครั้งแรกในวันนี้
พุทธกิจและโอวาทปาติโมกข์ หลังจากนั้นทรงเผยแผ่พระศาสนาไปตามแคว้นต่าง ๆ รวม 45 ปี ในวันเพ็ญเดือน 3 มีพระสงฆ์ 1,250 รูปมาชุมนุมกันที่วัดเวฬุวัน กรุงราชคฤห์ โดยมิได้นัดหมาย ทุกรูปเป็นพระอรหันต์ที่ทรงบวชให้เอง ทรงแสดง โอวาทปาติโมกข์ ซึ่งเป็นหลักคำสอนสำคัญ เช่น หลักการ 3 คือ ไม่ทำความชั่ว ทำความดี และทำจิตให้บริสุทธิ์ผ่องใส อุดมการณ์ 4 เช่น ความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง และนิพพานเป็นธรรมสูงสุด การชุมนุมนี้เรียกว่า จาตุรงคสันนิบาต
ปรินิพพานและปัจฉิมโอวาท ในวันเพ็ญเดือน 6 พระชนมายุ 80 พรรษา ทรงปรินิพพานระหว่างต้นสาละคู่ ณ เมืองกุสินารา แคว้นมัลละ พระดำรัสสุดท้ายหรือ ปัจฉิมโอวาท คือ "สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ท่านทั้งหลายจงยังประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาทเถิด" ซึ่งเตือนว่าทุกสิ่งไม่เที่ยง จึงต้องรีบทำความดีและไม่ประมาท
1) ตรัสรู้ (เพ็ญเดือน 6 ใต้ต้นโพธิ์) ไม่ใช่เหตุการณ์เดียวกับ ปฐมเทศนา (เพ็ญเดือน 8 ที่สารนาถ) สองเหตุการณ์นี้ห่างกันประมาณ 2 เดือน
2) โอวาทปาติโมกข์ (มาฆบูชา) ไม่ใช่ปฐมเทศนา ปฐมเทศนาคือธัมมจักกัปปวัตตนสูตร
3) วิสาขบูชาเป็นวันครบ 3 เหตุการณ์ คือ ประสูติ ตรัสรู้ ปรินิพพาน แต่ทั้งสามเกิดคนละปี ไม่ได้เกิดในปีเดียวกัน
สังเวชนียสถาน 4 และวันสำคัญ
สังเวชนียสถาน คือ สถานที่ที่ชาวพุทธควรไปเยือนเพื่อระลึกถึงพระพุทธเจ้า มี 4 แห่ง
| สถานที่ | เหตุการณ์ |
|---|---|
| สวนลุมพินีวัน | ประสูติ |
| พุทธคยา (ใต้ต้นโพธิ์) | ตรัสรู้ |
| ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน (สารนาถ) | ปฐมเทศนา |
| กุสินารา | ปรินิพพาน |
วันสำคัญทางพระพุทธศาสนา
| วัน | ตรงกับ | เหตุการณ์สำคัญ |
|---|---|---|
| มาฆบูชา | วันเพ็ญเดือน 3 | จาตุรงคสันนิบาต และโอวาทปาติโมกข์ |
| วิสาขบูชา | วันเพ็ญเดือน 6 | ประสูติ ตรัสรู้ ปรินิพพาน |
| อาสาฬหบูชา | วันเพ็ญเดือน 8 | ปฐมเทศนา มีพระสงฆ์องค์แรก พระรัตนตรัยครบ |
| เข้าพรรษา | วันแรม 1 ค่ำ เดือน 8 | พระสงฆ์อยู่ประจำที่ตลอดฤดูฝน |
| ออกพรรษา | วันเพ็ญเดือน 11 | สิ้นสุดการจำพรรษา |
เคล็ดลับจำ: เรียงตามเดือน 3 → 6 → 8 ได้เป็น มาฆะ (สงฆ์ชุมนุม) → วิสาขะ (ตรัสรู้) → อาสาฬหะ (เทศน์ครั้งแรก)
วิธีทำ 1) สารนาถคือป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เป็นที่แสดงปฐมเทศนา
2) ปฐมเทศนาเกิดในวันเพ็ญเดือน 8 ซึ่งเป็นวันอาสาฬหบูชา
3) ตรวจซ้ำ ผู้ฟังคือปัญจวัคคีย์ และผลคือเกิดพระสงฆ์องค์แรก
ตอบ เกี่ยวข้องกับปฐมเทศนา ระลึกถึงในวันอาสาฬหบูชา
สรุปสั้น ๆ
- พระพุทธศาสนาเกิดจากคำสอนของพระพุทธเจ้า (เจ้าชายสิทธัตถะ) และมีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์
- เจ้าชายทรงเห็นเทวทูต 4 (คนแก่ คนเจ็บ คนตาย บรรพชิต) จึงออกผนวชเมื่อ 29 พรรษา บำเพ็ญเพียร 6 ปี แล้วตรัสรู้เมื่อ 35 พรรษา
- เช้าวันเพ็ญเดือน 6 นางสุชาดาถวายข้าวมธุปายาส ค่ำนั้นทรงนั่งใต้ต้นโพธิ์ และตรัสรู้ในคืนเดียวกัน
- ปฐมเทศนาคือธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แสดงแก่ปัญจวัคคีย์ วันอาสาฬหบูชา ทำให้เกิดพระสงฆ์องค์แรก (ท่านโกณฑัญญะ) และพระรัตนตรัยครบ
- โอวาทปาติโมกข์แสดงในวันมาฆบูชา ที่ชุมนุมสงฆ์ 1,250 รูปโดยมิได้นัดหมาย ส่วนปัจฉิมโอวาทคือให้ทำประโยชน์ตนและผู้อื่นด้วยความไม่ประมาท
- สังเวชนียสถาน 4 คือ ลุมพินี (ประสูติ) พุทธคยา (ตรัสรู้) สารนาถ (ปฐมเทศนา) กุสินารา (ปรินิพพาน)
- วันสำคัญ: มาฆบูชา เพ็ญเดือน 3 · วิสาขบูชา เพ็ญเดือน 6 · อาสาฬหบูชา เพ็ญเดือน 8